7/3/12

A primeira escavación, chispas



Xa teño comentado aquí os ritos de paso dos que gosta o gremio arqueolóxico, como calquer outro grupo humano. Na traxectoria dun arqueólogo ou arqueóloga a primeira escavación é algo así coma o primeiro pitelo ou o primeiro bico. A primeira impresión é a que conta, dende logo. No meu caso, tiven a sorte de que Antonio Álvarez contase comigo para escavar no castro da Torre de Sobredo no Courel, no verán de 1995. Eu coñecía a este home porque era o practicante da Pobra de Brollón. Morreu recentemente dunha fodida enfermidade. A el se lle debe en parte que Campolameiro sexa hoxe unha referencia na arte rupestre europea, por exemplo. Home de carácter difícil e vehemente, aprendín de el o seu compromiso coa xente coa que traballaba. Naquela escavación eu tiña 18 anos, acababa de entrar na Facultade da que vos falei, e topei nesta escavacións con xente veterana, maior ca min. Un destes veteranos era Lois Ladra, etnógrafo-arqueólogo apaixonado que leva gañado unha manchea de merecidos premios de investigación nos últimos anos. Para min foi o mellor introductor na arqueoloxía de Campo que puiden ter. No tocante ao traballo co material, Nuria Calo tamén foi un puntal. Recordo especialmente as sobremesas en casa Tino, no Folgoso do Courel, sobre todo a tertulia que tivera lugar co gallo da morte de Julio Caro Baroja. Cousas da memoria selectiva.
A segunda escavación á que fun foi no castro de Alvarelhos en Santo Tirso, perto do Porto, en 1996. O contexto era diferente. Un proxecto de intercambio cultural entre Santo Tirso e outras dúas vilas, unha alemá e outra borgoñona. O director, Álvaro de Brito Moreira lidiaba de marabilla con políticos, cos voluntarios e coa comunidade local. Alí aprendín moito e deixei o campo abonado para que os meus colegas desembarcasen alí ao ano seguinte: foron a Santo Tirso durante catro anos seguidos, ou sexa que non estivo mal.
Nas fotos podedes ver a casa do castro mineiro da Torre, na que debutei escarallando parte do pavimento. Na outra foto, a casa do tren decimonónica na que nos aloxababamos en Santo Tirso.

Álvaro de Brito defendeu recentemente a súa tese na USC:
"Castellum Madiae" formação e desenvolvimento de um "aglomerado urbano secundário" no ordenamento do povoamento romano entre Leça e Ave". Podédela descargar aquí:

http://dspace.usc.es/handle/10347/2816

6/3/12

Perda de facultades


Non coñezo a ninguén que se metese a estudar Historia ou Arqueoloxía coa angueira de facerse rico. Toda a xente que coñezo fíxoo por vocación. No meu caso, obviei os sabios consellos de meu pai, empeñado en que eu estudase Arquitectura. A miña xenreira ás Matemáticas impediumo, xa de entrada. En 1994 entrei entusiasmado, ultramotivado e emocionado na Facultade de Historia de Santiago de Compostela. O soño durou pouco. A primeira estampa que recordo foi a de dous profesores de Arqueoloxía a labazada limpa no claustro. Aquilo non fora, certamente, nada gratificante. Podíase tomar coma unha anécdota, coma unha novatada, pero non foi así. O que viu despois foi lamentable. Todo o que conto aquí pode ser corroborado polas promocións anteriores á miña (1994-1998) e polas que viñeron despois. Outra cousa é que ninguén recoñeza en público a desidia que todos sufrimos: profesores que adicaban a hora de clase a desbarallar contra o seu inimigo particular (real ou imaxinario) sen dar o programa; profesores sen ningún tipo de habilidade comunicativa; profesores que vivían nun constante absentismo laboral; profesores que daban a mesma clase que en 1978, sen ningunha intención de mínima actualización de contidos, ancorados voluntaria e conscientemete nas filminas de turno; profesores que pasaban de dar clase porque tiñan cousas mellores que facer como era preparar a consecución da súa praza; profesores que deixaban aos alumnos zapateados facendo supostas práticas toda unha hora para voltar inmersos nunha bafarada de viño de Barrantes; profesores que che dicían abertamente que o seu era a investigación e que lles importaba un carallo a docencia...
Aínda a día de hoxe a xente adopta a postura tan galaica da calada; cómpre calar, como se fixo e se segue facendo coas mulleres maltratadas e os familiares das vítimas do franquismo. O ensino arqueolóxico recibido nese centro baseose no 90 % dos casos nunha falla de respecto absoluto cara a o alumnado. Eu tiven a sorte de que a carreira ma pagaban os meus pais co seu esforzo, pero había moita outra xente que traballaba e estudaba ao mesmo tempo facendo un sobreesforzo que se gratificaba deste xeito. Unha desvergonza infame. Mentres tanto, os mozos e mozas teñen que escornarse para dar clases na Universidade en condicións nefastas. Eu mesmo teño experiencia docente e sempre apliquei a máxima de non reproducir o modelo precedente. Estudar Arqueoloxía nesa Facultade foi unha tomadura de pelo que se ampliou dous anos máis co enganabobos dos cursos de Doutoramento, o timo da estampita: cursos que non se daban directamente, mentres outros era unha continuación do formato precedente. Eu só recordo as clases do profesor Ramón Fábregas, ben preparadas, cinguidas a un programa, promocionando a interacción e o debate co alumnado... niso consiste aprender, niso consiste o labor do ensinante, na miña modesta opinión.
En terceiro de carreira, a piques de deixar a Arqueoloxía como opción e meterme en Historia Moderna, tiven a sorte de coñecer a un bo profesor, que despois deixaría a Universidade. Un clásico da USC: os seus mellores docentes e investigadores acaban marchando ou sendo expulsados, en 1936 e en 2011 (velaí están os Parga Pondal, por exemplo). Felipe Criado, como o anterior profesor citado, tomábase en serio o seu traballo, transmitía algo máis e rachaba co modelo xerárquico da Academia. Aberto a suxerencias e curiosidades, abriume a porta para colaborar nos traballos do laboratorio que dirixía. Hai profesores que marcan, e neste caso de Felipe, asentou a miña vocación. Eu fun bo estudante, malia non ir moito a clase, visto o panorama, e acadei unha bolsa de colaboración no último ano. Así din co Laboratorio co que soñaba de neno, para ben e para mal.

4/3/12

Laboratorio


Si Uds. dijeran: “Ahora hablaremos de Prehistoria”, yo, con sólo escuchar estas palabras, me mareo. Y me mareo porque cuando ustedes dicen eso todos entramos en un terreno incontrolable. No sólo yo voy vendido, sino que también lo están Uds.. En este terreno mi ignorancia alcanza, como mínimo en proporción geométrica, a su impunidad, a su imaginación, a su fantasía. No hay nada seguro en este terreno, todo es posible. Uds. No pueden explicar toda una civilización haciendo cuatro juegos malabares con cuatro platos, ollas o hachas. Y yo, pobre de mí, no puedo explicarles lo que pasó ayer en la esquina de mi calle porque no tengo ni platos ni ollas ni hachas.
Josep Pla, Diari La Publicitat (7 de noviembre de 1923)

Como dicía, en 1987 decidín ser arqueólogo de maior. Entusiasmado, reutilicei dúas esquencidas papeletas laranxas para votar os candidatos a senadores nas eleccións xerais. Nunha delas, no reverso, debuxei o mapa da Hispania romana coas súas provincias, co limes da Gallaecia en amarelo fosforito, mentres que a outra folla acabou pegada con celofán na porta da miña habitación cunha mensaxe que condensaba toda unha ilusión infantil: Laboratorio de Arqueoloxía. Esta imaxinaria institución trouxo como resultado dúas caixas con cerámicas recollidas en superficie en diversos xacementos do NW e un cartafol con recurtes de prensa das intervencións arqueolóxicas que se desenvoltaban na Galicia de 1987-1989. Tiven que agardar a 1997 para entrar en contacto cun Laboratorio de Arqueoloxía de verdade.

Vocación


E ti que vas ser de maior?
Arqueólogo, dixo el. Talvez. Lera un tratado e atraérao, máis que o propósito mesmo de atopar algo, o método. Era un traballo silencioso. Ese preámbulo de cuadricular un espazo e facer a escavación. Era un método que servía para todo tempo. Non só para as ruínas do pasado
.
Manuel Rivas, Os libros arden mal

A miña mai recorda sempre que a miña afección aos castros me viñera xa antes de nacer, cando nunha excursión en 1976 ao castro de Viladonga (Castro de Rei, Lugo), esvarou e caiu a rolos por un pequeno tramo parapeto da muralla. Este pequeno susto quedou en nada, se ben, quen me coñece, sabe que nunca me recuperei daquel trompazo dentro do ventre materno, afectando seriamente o meu cabezón. Pode que aquí xurdis a miña afección pola Arqueoloxía que se desenvolveu paseniñamente entre os anos 1985 e 1987. Eu son arqueólogo grazas á biblioteca de meu pai en Pontevedra, ao seu interese en darme a coñecer dende pequeno a historia de Galicia, ás excursións que faciamos por castros da terra de Lemos e á cultura popular transmitida pola miña mai. O meu achegamento á Arqueoloxía científica eriqueceuse con catro experiencias fundacionais: unha charla extraescolar impartida no meu colexio polo arqueólogo do Museo de Pontevedra, Antonio de la Peña Santos, unha visita ás escavacións no castro de Penalba (Campolameiro, Pontevedra), unha viaxe a Cantabria visitando a Cueva del Castillo e Julióbriga e a leitura de dous libros que me agasallaron meus pais: La Arqueología. El pasado a nuestro alcance (Bendala 1981) e Introducción al estudio de la Prehistoria y la Arqueología de Campo (Almagro 1985).

Confesionario


Dende que arqueoneixon naceu en 2007 apenas teño falado de min mesmo, o editor deste blogue. Os dous, blogue e máis eu, temos fideis seguidores pero tamén detractores aos que lles gostaría ver pechado este blogue e a min lonxe da Arqueoloxía deste país. Para os que non o sabedes, eu chámome Xurxo Ayán e nos vindeiros posts vou falar da miña experiencia académica e profesional nisto da Arqueoloxía, porque, como dicía Celso Emilio, porque me peta, porque para iso non lle teño que pedir permiso a ninguén, porque semella que cómpre recordar para comprender todo o rebumbio recente que se xenerou arredor deste blogue. Ao que lla sople xa lle aforro o tempo, e a quen queira lelo xa lle digo que está escrito seguindo o criterio de transparencia e publicidade que rixen este blogue dende o seu inicio.
Vou falar de min mesmo, non en nome de ningunha institución e sen ningunha veleidade corporativista ou gremialista. Neste senso, unha característica da Arqueoloxía galega, ao meu modo de ver e sen querer ofender a ninguén, é esa idea do rigor e do método científico que impide calquer intromisión da subxectividade ou da personalidade do arqueólogo/arqueóloga. Esta idea trasládase ao xeito de contar e de escribir. Só existe algún pequeno caso no que o investigador ou investigadora apareza reflexado na súa presentación, artigo ou libro. As Ciencias Sociais non son Física Nuclear. A maneira de sentir e de estar no mundo do científico social plásmase de cheo no xeito de facer e de comunicar, e a Arqueoloxía é un exemplo magnífico disto. Um escava, investiga e divulga tal como é.

2/3/12

El osito vanidoso


En castellano para que se entienda:

Cuatro cositas sobre Xurxo Ayán (con y griega), el osito vanidoso:
1. Como sabrás, porque eres mayor que yo y tienes más experiencia en esto de la Arqueología, uno aparece en la prensa porque le llaman y/o invitan. Si te refieres al impacto mediático de la manida tesis, comprenderás que poco tengo que ver con titulares del estilo “la primera síntesis de la cultura castreña” y cosas así que no he dicho ni afirmado nunca lógicamente. Me he limitado a defender de nuevo lo que defendí en la presentación de la tesis, en la cual creo que no estuviste, igual que yo no estuve el domingo en los Encontros como dejo claro en el texto que citas.
2. La sala estaba llena, como afirmo en el texto. Yo únicamente discuto y valoro el tipo de público.
3. Cualquier pesona que acudió el sábado coincidirá conmigo en que Rafael Rodríguez y Bea Comendador fueron los mejores ponentes, y esto no tiene que ver con mis relaciones personales. Yo no tengo ningún tipo de relación con Ramón Fábregas, por ejemplo, y reconozco que su intervención de presentación fue brillante, por ejemplo. Quizás seas tú la que reproduce ese enfoque de filias y fobias tan propio de la Arqueología gallega.
4. No he dicho ni escrito nunca que soy un genio de la Arqueología gallega. Si tú te consideras una Arqueóloga de la painalada, pues tienes un problema.
5. Agradezco tu interés por mi salud gastrointestinal y tu querencia por las toxinas. Siempre es bonito que se responda así. En tus cuatro cositas no veo ningún argumento a no ser esta hipótesis de que me muevo por xenreira, hipótesis respetable que podemos discutir.
6. Que sí, que desconozco la cronología de los longobordos, claro que sí, y evito como el demonio todo lo que suene a muestras, claro que sí.
7. En cuanto al tema de Neixón me remito a la serie Neixón a nosa Torre del Xornal Certo. Me cuesta creer que una arqueóloga comprometida como tú no se eche las manos a la cabeza cada vez que visita los castros de Neixón hoy en día. Esto non tiene nada que ver con un supuesto niño del exorcista que expulsa secreciones por la boca. Yo siempre he argumentado mi crítica sobre la desfeita de Neixón, de donde por cierto nos fuimos nosotros motu propio.
8. Que si, que me la trae al pairo la arqueología profesional y de gestión, por eso he dedicado un capítulo entero de la tesis a defenderla públicamente, cosa que muchos y muchas no han hecho nunca, que yo sepa. Es curioso cómo aquéllos y aquéllas que criticaban la Arqueología de Gestión entre 1995 y 2002, que no veían en ella investigación y sólo una vendida infame al Mercado, han montado después empresas en el sector y viven o malviven hoy de ellas.
9. Nunca estuve contratado por el Excmo. Concello de Boiro, a ver si nos informamos bien. Tuve una beca predoctoral hasta el años 2006 y sólo tuve contrato por la USC y el CSIC en 2007 y 2008 para llevar a cabo esa actividad. De los impagos del Concello de Boiro ya ni voy a hablar. Es cierto que tampoco sé nada de ética profesional, Bandua Lansbricae me libre. Tampoco aspiro a ser un caballero, con ser Sancho Panza me conformo.
10. Te prometo que no lo volveré a hacer, no sentiré nunca más preocupación por la deriva de la Arqueología de nuestro país, ni s eme ocurrirá nunca esbozar un mínimo atisbo de crítica. Como dice la Voz de Galicia edición Barbanza los VI Encontros Arqueolóxicos han sido un rotundo éxito. Me retracto de todo lo dicho. ¿En qué estaría yo pensando?

Mexillóns, noxos e cintas de vídeo


A raíz dunha crónica miña no XornalCerto sobre os exitosos VI Encontros Arquelóxicos do Barbanza,a benquerida arqueóloga berciana Maria José Bóveda vén de publicar unhas notas interesantes no seu facebook, que reproduzo aquí como homenaxe intelectual:

Vanitas vanitatum et omnia vanitas
Sempre resulta enriquecedora a crítica arqueolóxica, sobre todo cando está claramente cargada de autocrítica como é sen dúbida este caso. Porque unicamente como autocrítica pode considerarse o síndrome de Matusalén, cando ven retratado por un arqueólogo que adoita aparecer na prensa (imaxino que por culpa de “xornalistas de perfil baixo, obsesionados polas cifras”) por escavar en xacementos cos niveis máis antigos, os elementos de importación máis senlleiros ou as fortificacións máis antigas.
Chama poderosamente a atención o suposto cambio evidenciado entre o público que asiste a estes encontros cambio que, tras 6 anos de asistencia, eu non son capaz de observar, e que imaxino que os organizadores poderán contrastar con cifras reais: veciños, estudantes, arqueólogos e profesores volvían a encher a sala (aumentando anualmente o número de profesores de secundaría moi interesados pola arqueoloxía).
Evidentemente pode ser criticable deixar un día específico para “figuras” da arqueoloxía, normalmente catedráticos de renome procedentes de fora de Galicia, moitos afeccionados á arqueoloxía aparecen ese día para ver en directo a xente que lles soa dos libros de divulgación. Pero pese a todo podo asegurar que dende un punto de vista estritamente arqueolóxico tanto Germán Delibes como Primitiva Bueno traían auténticas primicias.
Moi coñecido polos arqueólogos o xacemento de Chao de San Martín resulta espectacular para calquera e unha grande parte do público non o coñecía de nada, polo que fliparon coa magnífica exposición de Angel Villa. No caso de Rodrigo Balbín, que tamén comentou algunha novidade de interese arqueolóxico, podería repetir a conferencia que lle dera a gana ou incluso falar de toros, porque como bo showman, mantivo ao público expectante e rendido durante toda a charla, escoitándose risas e aplausos constantes, incluso entre sectores do público que non o coñecían persoalmente ; ))
Considero que tanto Bea Comendador como Rafael Rodríguez, son uns grandes comunicadores. Impresióname, dende sempre, a capacidade didáctica de Bea, así como a facilidade con que transmite coñecementos, as veces de gran complexidade, dun xeito tremendamente ameno. Pero non podo deixar de preguntarme se quedarían tan ben parados, na crítica de Xurxo, se non resultasen ser a súa actual compañeira de departamento e o seu supercoleguita.
Evidentemente os meus comentarios non son desapasioados, xa que me considero lixeiramente insultada por pertencer a esa xeración “que devala entre os 30 e 45 anos de idade” e que ten traballado nos últimos anos nas obras públicas, incapaz de transmitir coa xenialidade duns poucos elixidos os seu escasos coñecementos, e que, polo tanto, “reproduce na súas intervencións o enfoque hiperespecializado propio da Academia” e contra a que tanto desprezo se destila na súa crítica.
De feito ese desdén evidente cara un sector da profesión fíxome por un segundo desexar que os putos mexillóns do foro gastronómicos estiveran ben cargados de toxinas DSP e PSP (e calquera outra sigla que conleve trastornos estomacais severos). Desexo que, tras meditar uns instantes, desapareceu, xa que tampouco semella demasiado problemático ser menosprezado por alguén que a día de hoxe, e autoconsiderándose un pequeno xenio da arqueoloxía Galega, non coñece a cronoloxía dos longobordos, non valora a importancia de aparición de materiais orgánicos en contextos paleolíticos, confunde a inexperiencia na divulgación arqueolóxica con arrogancia e autoafirmación gremial e sobre todo ignora e minusvalora os traballos dos compañeiros que traballan en castrexo, xa que as 3 intervencións realizadas sobre ese tema foron brillantes, moi interesantes e didácticas (segundo os meus colegas non arqueólogos que SI estiveron presentes en todas as intervencións).
Por suposto hai algunha cousa na que podo estar de acordo, como que xa non se fagan as mesas redondas, ou cando menos preguntas directas tras as intervencións, pero imaxino que os problemas de tempo que estas ocasionaban e a evidente timidez para participar de xeito directo que amosaba unha gran parte do público, son motivo dabondo para que deixaran de realizarse. Tamén, claro está, resulta excesivo e lamentable o populismo nas intervencións dos políticos presentes, por outro lado algo completamente habitual en calquera acto no que participe un político e ao que o criticador está máis que acostumado......... E é neste punto cando, sen necesidade de caerme do cabalo, vexo repentinamente a luz: non será que todo este vai vir a que os señores políticos de Boiro xa non queren ao amigo Xurxo?
Non será que as críticas desapiadadas, os insultos, os desprezos e esa tremebunda inquina ronchona (focalizada sobre todo cara un sector da profesión que se la trae ao pairo, xa que lle resulta irrelevante para a súa futura proxección profesional e pode pasarse con el sen medo a atopalo máis tarde no seu camiño cual arriero vengativo), son simplemente unha nova ración da xenreira que ten cara calquera cousa que se faga no Centro Arqueolóxico da Barbanza?.
Non estaremos ante un novo episodio do seu lastimoso culebrón “me botaron de Neixon pero era mío”?.
Unha nova pataleta de arqueólogo mimado baseada unicamente en que no seu momento o concello de Boiro decidiu deixar de contratalo e buscarse outra asistencia técnica para continuar co proxecto?. Despido completamente procedente e por razóns que nada teñen que ver con metodoloxía, interpretación ou práctica arqueolóxica senón con problemas administrativos e que, cun sentido de ética e da cabaleirosidade que este tipo evidentemente descoñece, non son do dominio público.
Espero que non sexa esta a razón que move a súas críticas, asegúrovos que nalgún remoto lugar do meu corazonciño de obsoleta arqueóloga da pailanada ansío que sexa unha crítica sincera e aséptica, redactada dende o criterio profesional e a obxectividade, e non dende o despeito e a xenreira. Xa de paso anhelo que alguén lle pasara en vídeo todas as conferencias as que non asistiu para poder redondear a súa critica, sabendo do que estaba a falar e non animado por comentarios maledicentes de colegas que coma el roñan e botan espumarajos pola boca con calquera cousa que teña que ver, aínda que sexa remotamente, con Neixon, Victor Barbeiro ou co concello de Boiro.
E xa postos tamén desexo que me toque o euromillón............

Crónica en http://certo.es/index.php?page=vi_encontros_arqueoloxicos_do_barbanza