ArqueoNeixón. Proxecto Arqueolóxico dos Castros de Neixón

Muito obrigado

2012-01-27T10:54:00.003+01:00

No sé si algún escritor de ciencia ficción ha inventado una cámara fotográfica espacio-temporal capaz de reproducir, incluso con ampliaciones sucesivas, todo lo que durante siglos y milenios ha existido en esa porción de espacio encuadrada en el objetivo. Al igual que las ruinas de Troya con los estratos de las nueve ciudades o una formación calcárea, cualquier fragmento de realidad necesita de un arqueólogo o geólogo que los descifre, y puede que la literatura no sea más que esta arqueología de la vida.

Claudio Magris, El Danubio

Gracias a aqueles que foron asasinados, expulsados da súa Universidade, daqueles que tiveron a dignidade da resistencia durante o feixismo, podemos, os e as que vimos detrás falar con liberdade, falar nun paraninfo na lingua de Pondal e Rosalía e procurar mil primaveras máis para a Arqueoloxía deste país.
Gracias a todos.

Casa, Familia e Comunidade na Idade do Ferro do NW

2012-01-17T11:23:00.002+01:00

O vindeiro mércores 25 de xaneiro ás 10:30 terá lugar no Paraninfo da Facultade de Xeografía e Historia da USC a defensa da tese de doutoramento de quen isto escribe: Casa, Familia e Comunidade na Idade do Ferro do NW. O traballo compendia unha traxectoria investigadora e unha forma de facer e pensar a Arqueoloxía que os seguidores e seguidoras de arqueoneixon coñecedes ben. Doutra volta, os castros de Neixón protagonizan dous dos capítulos da tese, alicerzados no rexistro arqueolóxico exhumado entre 2003 e 2008 grazas ao traballo dun amplo equipo de traballo ao que adicamos esta investigación.
Gracias a todos.

Apartheid patrimonial

2012-01-13T11:00:00.001+01:00

A profesora da Universidade de Stanford, Lynn Meskell, ten estudado recentemente os conflictos entre o Patrimonio Cultural e mailo Patrimonio natural o Parque Nacional Kruger en Sudáfrica. Con razón esta investigadora plantexa a consumación dun verdadeiro apartheid patrimonial: a Administración dese país xestiona o medio ambiente pero non conta coas comunidades locais como protagonistas desa paisaxe cultural. Do mesmo xeito, as comunidades locais seguen sendo marxinadas da xestión do Patrimonio en Galicia. Os arqueólogos estamos máis interesados nos habitantes dos castros de hai 2500 anos (que non coñecemos en persoa) ca na xente que vive sobre e a rentes destes xacementos arqueolóxicos. Somos expertos en confiscar materiais, fosilizar o pasado e converter espazos vivos en ruínas arqueolóxicas. Esta política de apartheid patrimonial recrudeceuse na última década. A participación cidadá seguiu sendo nula en dous eidos sobranceiros da actividade arqueolóxica: o control de impacto arqueolóxico de grandes obras públicas e maila posta en valor de xacementos arqueolóxicos. No primeiro dos casos, o hermetismo é absoluto. O contexto de obra atópase á marxe totalmente da sociedade. Podemos afirmalo de cheo porque nós mesmos temos participado en varios destes proxectos (autoestradas, parques eólicos e gasoductos) sen ter recibido na escavación a un só veciño nin asociación local. Por descontado, a publicación e divulgación de resultados non se considera unha prioridade, polo que a posibilidade dunha Arqueoloxía en comunidade nestes contextos é impensable. Nin a Administración, nin as construtoras, nin as empresas de Arqueoloxía plantexan tal, empregando para iso excusas peregrinas. Cabería preguntarse por que en Irlanda levan facendo as cousas de xeito tan distinto a Galicia no eido da Arqueoloxía das obras públicas, como é o caso concreto da construción de estradas e autoestradas estatais.
No segundo eido de actuación, o da valorización de xacementos, a necesidade de amortizar recursos na pasada década explica en parte a popularización dos campos de traballo para voluntarios como ferramenta de recuperación do Patrimonio arqueolóxico en Galicia. Durante anos ten sido unha das poucas fórmulas que potenciaba a participación na investigación de xente sen formación arqueolóxica. Na meirande parte dos casos esta fórmula era considerada coma un mal menor pola dirección das escavacións que non cría na rendibilidade social e científica deste modelo, imposto pola Administración autonómica ou local na meirande parte das ocasións.
Na actualidade, mentres a Administración autonómica deseña, planea e executa motu propio infraestruturas vencelladas co Patrimonio Cultural de Galicia, como a Cidade da Cultura ou a Rede do Patrimonio Arqueolóxico Galego, constátase, pola súa vez, a activación do asociacionismo de base denunciando agresións sobre o Patrimonio arqueolóxico, reclamando o seu uso social e un rol activo na súa xestión e desfrute. Nos tempos do Facebook e do Twitter as comunidades locais e a cidadanía en xeral están tecendo redes entre o pasado, o presente e o futuro, á marxe da Arqueoloxía oficial e a Administración, rexeitando actitudes condescendentes propias dos tempos da escopeta nacional. Entrando no século XXI o Patrimonio arqueolóxico galego segue en maos de burócratas e expertos que secuestran a información, titorizan o acceso ao patrimonio arqueolóxico e adoptan unha actitude paternalista minusvalorando a acción dunha sociedade civil que ten todo o dereito a reclamar o seu papel na Xestión dun Patrimonio que é de todos.

Imaxe: Perímetro de protección dos castros de Neixón, incluído na declaración de Ben de Interes Cultural.

Xente de orde

2012-01-12T11:35:00.004+01:00

Estamos na capital dunha coñecida bisbarra española na que o comercio ten unha importancia supina dende época medieval. O establecemento máis vello está rexentado por un home duns oitenta anos, acorde co escenario. Aquí se detivo o tempo hai moito tempo, fosilizando toda unha cosmovisión. O señor, coas lentes clásicas (un cristal pervive na gafa dereita mentres polo outro escoa o aire), é todo amabilidade, facendo gala dese humor tan español de mediados do século XX. De fondo, o rosario rezado por fieis ao servizo de Radio María. Este home representa todo un perfil sociolóxico: o da clase media urbana comercial, pequenos propietarios con negocio, conservadores ultratradicionalistas que vían na República o demo da revolución. Orde e man dura para que progrese o negocio e medre o capital. Eu teño entrevistado a nonaxenarios con este perfil que pasaron a engrosar as filas das Gardas Cívicas tras xullo do 36. Toda unha cápsula do tempo.

Copito de Nieve

2012-01-11T09:55:00.000+01:00

Día de feira en San Pedro de Entrambasaugas. Un fato de homes fai a dixestión de cadansúa ración de pulpo cun vasete de licor café. No mostrador da vella taberna pousan as maos un marroquino (café só) vendedor ambulante, un galaicovenezolano que recita decorrido os presidentes da República dende Bolívar, un galego con boina que retruca coa lista dos reis godos, un cubano fuxido do paradiso de Fidel, outro galego que toca a caixa e un mulato de nome Wisconsin, con nacionalidade holandesa, oriundo da illa de Curaçao, metido a ferreiro. Da conversa de sobremesa velaquí vai de proba un botón:
-Que mal vos anda a cousa...
-Si oh! Está morrendo xente que nunca morrera antes...
-A ver cantos quedamos dentro de cen anos…
-Por morrer morreu até a mona Chita, que manda chover na Habana...
-El tamén morreu o King Kong, dixeron na televisión trasantonte.
-King Kong non animal! O que foi para ao ichó éche o fulano ise da guerra de Corea, o Kim Yong il...
-Bueno, entre animales ándavos a cousa...
A leria devalou cara a un afervoado debate no que uns defendían a tese de que Copito de Nieve era un oso e os que xuraban pola botella de auga de San Xoán Bautista con todos os santos dentro e a Virxe de tapón que o Forlepas ese era un mono. Esta última hipótese era secundada con unllas e dentes por un dos galegos que tiña unha irmá casada en Barcelona e que se emperrechaba en afirmar que el vira ao mono ese do carallo e que o tratou de tú a tú, que asomellaba un home. Todo isto o dicía en castelán, claro, non só como concesión aos cascos azuis da barra, senón tamén para darlle solemnidade e garantía de veracidade ás súas verbas.
-E o becho ese comerá pulpo?
-Non sei, pero o parque no que o tiñan semellaba unha feira.
Eu si sei que Copito de Nieve é un gorila, por unha sinxela razón. A primeira imaxe que teño gravada no maxín, a miña primeira lembranza gráfica desta vida resúmese nun inmeso cristal detrás do cal, sen avisar, unha fera xigante adoptou unha postura bípeda mentres oubeaba coma un condanado. Eu, con apenas tres anos, preso do pánico, lisqueime cagando virutas, esbagoando coma unha Magdalena, mentres os visitantes ao zoo de Barcelona escachaban a rir, os moi cabróns. Estes días, máis de trinta anos despois, cando andan a promocionar a película de debuxos animados sobre Copito de Nieve, teño que recoñecer que non me fai graza ningunha. Así e todo, como ser humano que son, malia que non o pareza, fago como calquer neno en todo tempo e lugar: aquilo que che mete medo no corpo tamén che produce unha curiosidade tremenda que non é doado combater. Co paso dos anos seguinlle a pista a este gorila inmaculado, non só por mor da trauma infantil, senón polos camiños da vida. Por unha banda, esculcando sobre a arquitectura doméstica prehistórica din hai anos cun libro clásico titulado Etología de la vivienda humana: de los nidos de gorilas y chimpancés a la vivienda humana, publicado por Jordi Sabater Pi, un investigador catalán residente na Guinea Ecuatorial española entre 1940 e 1968, quen mercara o afamado gorila albino en 1967 a uns cazadores da etnia fang. Anos máis tarde, a Arqueoloxía levoume a Guinea ecuatorial onde puiden coñecer mellor o caso de Copito de Nieve e o devalar histórico da ciencia española na pequena colonia africana. Neste senso, o peso de Catalunya na Guinea colonial foi enorme. Parte da burguesía mercantil catalá investiu en negocios en Río Muni e Fernando Poo, mentres que o traballo suxo o facían misioneiros do tradicionalista Padre Claret. Neste contexto, a investigación científica foi protagonizada tamén por cregos e leigos cataláns que, como Sabater Pi, verquían os seus estudos en revistas coma o Boletín do Instituto de Estudios Africanos. Hoxendía a cousa non trocou moito, pois seguen sendo os cataláns os que controlan o cotarro da cooperación internacional española por alá.
Como dicía, Jordi Sabater, ademais de etólogo e eminencia dentro da primatoloxía internacional, fixo un amplo traballo etnográfico de campo, destacando as súas investigacións sobre a cultura material da principal etnia da parte continental, os fang. En 1967 mercou o Copito de Nieve e contribuiu a proxectar unha imaxe benigna do Rexime; nun intre no que era inminente a independencia da colonia, os "bos españois" salvaban da morte segura un animal único no mundo, que foi portada das máis importantes revistas internacionais. No fondo, Copito de Nieve era o derradeiro trofeo colonial, coma o negro de Banyoles, pero en branco... para moitos non vos habería moita diferenza.
Copito de Nieve morreu en Barcelona o mesmo día do mes de novembro de 2003 en que finou o meu avó, o Antonio de Nogueiras. Ambos os dous foron inmigrantes en Catalunya, fillos das miserias coloniais da España una, grande e libre.

Publicado orixinariamente no Galicia Confidencial

Soños de arxila

2012-01-06T13:32:00.003+01:00

A alfareira gumuz Amäna Shami fai potes coas súas maos no poboado de Bowla Dibas’i, alá nas terras quentes do Nilo Azul, en Metekel, no occidente de Etiopía. Na aldea reproduce a técnica aprendida da súa nai. Paseniñamente comeza a dar vida a uns cacharros que transmiten información a través da súa forma, da súa decoración, do seu tamaño, son signos icónico-visuais nunha comunidade premoderna, analfabeta. As alfareiras gumuz debuxan un círculo na terra e chantan unha lanza para protexer o labor ceramista dos malos espíritos.
A transformación da arxila en cultura material é un proceso ritualizado, máxico. Máis ao S, nos lindeiros con Sudán, na rexión de Gambella, a alfareira komo Fatura Munay desenvolve a súa arte na aldea de Pokong, un sitio no que conviven varias etnias e grupos de refuxiados sudaneses. Ámbalas dúas mulleres manteñen unha tradición que comeza a esvaerse coa chegada masiva do plástico e os trebellos modernos fornecidos pola O.N.U., e as ONG. Malia todo, nestas aldeas os arqueólogos e arqueólogas aínda podemos ver como a cerámica funciona coma un símbolo identitario, como se vencella á cosmovisión, o patrón de racionalidade e a microhistoria dun determinado grupo étnico. Si, estamos a falar de etnicidade. No meu país tamén existiu unha cerámica étnica que soubo combinar a Tradición e a Modernidade, o sistema antigo e a industrialización. Unha cerámica que foi apropiada como referente identitario por tres xeracións de compatriotas. A miña familia comezou a querer esa cerámica na emigración en Cataluña. Sen dúbida, foi a mellor embaixadora deste curruncho atlántico por España e o mundo, sen necesidade de pagar promocións xacobeas multimillonarias ao estilo Julio Iglesias (miña terra mae). Os soños de arxila non teñen prezo. Nos veráns, na aldea, cando casaba un amigo, os colegas facían bote para agasallar ao mozo cunha vaixela desta cerámica máxica. Eran os anos 1970. A pequena tenda-libraría en Monforte de Lemos, rexentada por Manuel María e Saleta, era coma unha pequena fábrica de soños para a xentiña que cría na creatividade deste país noso. Como xa fixera meu pai, nas épocas de mocear non faltaron brincos e pequenos colgantes que amosasen o valor dos amores eternos e non tan eternos. Os pais, namorados, décadas despois daqueles brincos, ollan con morriña a figura dos labregos que voltan á casa despois de traballar nas leiras, el co sacho ao ombro, ela cun cesto, abrazados, aloumiñados. No 80 cumpreanos do avó músico e labrego, as súas bágoas de emoción escoaban pola figura cerámica do tamborileiro. A arxila máxica de Sargadelos forma parte das nosas vidas. As alfareiras Amäna Shami e Fatura Munai son respectadas polo seu pobo, no mal chamado Terceiro Mundo.O noso Primeiro Mundo non pode dicir o mesmo do artífice dos belidos soños de arxila. O noso alfareiro foi vencido polo capital, ese capital ao que increpaba a Bruxa Avaría. Pero o noso artesán mantén incólume iso que Bourdieu definiu con exactitude como capital simbólico. O prestixio e o saber facer dun adolescente que converteu a Praza do Obradoiro no seu primeiro obradoiro, cunha pintada histórica a prol do Estatuto de 1936. A valentía dun home maduro que soubo recoller as pezas esnaquizadas do exilio para compoñer novos cacharros e novos soños, como as alfareiras tradicionais que reaproveitan os anacos de potes vellos como desgraxante dos cacharros novos. A xenerosidade dun garante da memoria que lega á posteridade esa caixa negra da nosa historia recente que é a colección Documentos, de Ediciós do Castro. O vello retranqueiro que, como bo alfareiro, recoñece a lama que enchoupa e asulaga o noso tempo, inzado de falabaratos de feira e políticos dinámicos como os guerreiros de terracota de Xian. Porque todos sabemos que sen Isaac, sen o a alfareiro con nome bíblico, Sargadelos venderá produtos comerciais pero xamais voltará modelar soños de arxila. Un xigante con pés de barro.

Publicado orixinariamente no Galicia Confidencial. Homenaxe a Isaac Díaz Pardo.

A derradeira lección do mestre

2012-01-02T17:07:00.002+01:00

Foron aqueles tempos dos anos 30 de Misións Pedagóxicas, de cruceiros polas rías, de excursións e exploracións, de renovacións didácticas que herdaban iniciativas xa desenvoltas nos tolos anos vinte, como xa acontecía no afamado Instituto Provincial de Pontevedra, onde docentes como Losada Diéguez, Sobrino Buhigas ou Castelao renovaban o ensino con constantes clases práticas e saídas ao campo. O que hoxe chamamos patrimonio arqueolóxico comezou a interesar a uns mestres, moitos deles embebidos da ilusión do galeguismo cultural e político. Cómpre lembrar que o estudo arqueolóxico dos castros xurdiu en Galicia co gallo das obras públicas. O castro de Santa Trega e o castro de Troña, por poñermos dous exemplos sobranceiros, foron descobertos nos anos 10 e 20 coa apertura de senllas estradas para acceder ao santuario de turno. De contado, a Arqueoloxía galeguista, a través do Instituto de Estudios Regionales creado polo malogrado reitor compostelán Cadarso, continuou o pioneiro labor de Cuevillas abrindo nos anos 30 novos xacementos castrexos como Baroña e Borneiro (véxase Dombáter). Asemade, o labor de extensión universitaria levado a cabo polo Seminario de Estudos Galegos creou un clima de interese cara ao mundo dos castros que se estendeu ao ensino primario. De feito, nos anos da República, mestres das zonas máis dispares de Galicia, levaron aos alumnos a fochancar en castros da contorna da escola, na procura dos celtas devanceiros. Un mozo X. M. Álvarez Blázquez reflexou nos seus diarios de 1934 e 1935 este tipo de intervencións arqueolóxicas entusiastas e para nada académicas, como as que fixo con outros compañeiros de Maxisterio no castro tudense da Guía: “cunhas picarañas e uns sachos dispuñámonos a virar o monte patas ao aire”, escribía coa convicción propia dun adolescente curioso e despreocupado. Un ano despois os fascistas asasinaban a seu pai.
A tráxica viñeta de Castelao amosa ben ás claras a estratexia fascista para rematar cos mestres que espallaban por este país noso os valores da democracia durante a IIª República. Queda por facer a historiografía dunha trauma como é o destino dos mestres republicanos depurados, algúns deles foráneos refuxiados en Galicia, e outros que remataron medio agochados dando clases en pasantías e academias privadas na postguerra. A creba de 1936 no eido do ensino foi unha faciana máis da estratexia de coerción social deseñada polo autoritarismo tradicionalista. Con todo, a semente da Lingua das bolboretas seguiría dando algún froito durante a longa noite de pedra. Novos docentes, sobre todo mestres rurais, formados na educación de preguerra foron quen de manter o interese polos restos arqueolóxicos que inzaban o país. En varios dos castros nos que temos traballado en Galicia remanece na memoria colectiva o nome e bo facer dalgún destes heroes anónimos que se preocuparon pola concienciación patrimonial da poboación escolar. De todos eles, imos escoller a don Olimpio Arca, mestre rural na Estrada, dramaturgo e ensaísta. O seu traballo de interacción co medio nos anos 60 e 70 na escola de Couso non só serviu para gañar certames estatais (Mantenga Limpia España) ou condecoracións (Cruz de Afonso X), senón que conlevou a catalogación arqueolóxica completa e unha sistemática recolleita etnográfica comarcal, gardada como ouro en pano no Arquivo do Museo de Pontevedra, de consulta obrigada para calquer especialista en patrimonio cultural de Galicia. Don Olimpio seguiu os pasos de don Fermín Bouza Brey cando era este xuíz na Estrada e continuaba con alumnos, voluntarios e afeccionados as exploracións en castros da zona. Don Olimpio ostenta a presidencia de honra da Fundación Terra Termarum, entidade artífice da marabillosa recuperación do castro de Castrolandín (Cuntis, Pontevedra) dende o ano 2000. Un sitio ao que se sinte vencellado dende a nenez, cando o seu avó lle recitaba aquilo de “En Castrolandín, na mañanciña de San Xoán, arrecenden as rosas e alumea o sol”, copla moi semellante ás recolleitas xa por Murguía nas terras de Padrón a fins do século XIX. Nestes días, don Olimpio está a escribir a súa enésima obra de teatro, na que trata un conflicto casadeiro entre familias dos castros de Laxos e Castrolandín. Escoitar a don Olimpio é o máis semellante a sentir un discurso pronunciado nos banquetes galeguistas dos anos 30. Nunha recente entrevista, don Olimpio, case nonaxenario, verque o talante propio dese maxisterio crebado en parte pola ditadura, defende un ensino crítico e independente, e amosa un compromiso social que pode servir de guieiro para unha xestión do patrimonio democrática e plural neste século XXI: “Eu non son escritor. Se se quere son investigador, aínda que me definiría mellor como un furafollas. Comecei a escribir para os pequenos na escola obras de teatro das cousas que pasaban nos arredores. Eu sempre partín de dúas bases para unha educación integral: que o alumno tivese confianza no profesor e, despois, que no ensino coñecese moi ben a súa contorna (os seus cruceiros, os seus ríos, os seus muíños, os seus castros) para pasar dese particular ao universal. Aínda lembro a primeira vez que cheguei a Castela e me atopei co río Valderaduey -que aparecería no libro de Xeografía- e que era máis pequeno que o río da miña aldea”.

O caldeiro máxico

2011-12-28T14:07:00.001+01:00

Os galegos teñen un aquel calcolítico na súa alma, quizabes como contraposición á case total ausencia do mineral de cobre na nosa terra. Esta eiva trae de cabeza dende hai décadas á investigación prehistórica galega. A evidencia cuprífera máis antiga atopada deica o momento seguen a ser os afamados machados planos de mediados do IIIº milenio antes da nosa era.
Nestes inicios da metalurxia en Galicia, estudados brillantemente pola profesora Beatriz Comendador, cómpre subliñar os restos asoellados nun illote da ría de Arousa que de cando en vez asoma nas cabeceiras de prensa por servir de camposanto a planeadoras queimadas polos narcotraficantes autóctonos. Estamos a falar do Guidoiro Areoso, onde apareceu nunha escavación arqueolóxica dirixida por Manuel Rey unha estrutura ritual sobre a praia con diferentes ofrendas, entre elas os obxectos de bronce máis antigos do NW, unhas variñas feitas coa innovadora aleación de cobre e estaño. Como acontecería daquela en adiante, as Rías Baixas serían o porto de entrada natural a todas as innovacións tecnolóxicas foráneas. E o bronce era unha delas. Todos coñecemos a querencia do galego polo alóctono, ao que confire sempre máis prestixio, por defecto. A riqueza estannífera das nosas costas daría pé, por unha banda, ao mundo case lendario das Illas Cassitérides e, por outra banda, ao desenvolvemento da alcumada orfebrería do Bronce Atlántico, unha arte que compartía estilo propio nas fisterras da Europa occidental. Os habitantes dos primeiros poboados fortificados do NW da Península Ibérica, a comezos do 1º milenio antes da nosa era eran uns artistas nisto da ferralla, a chatarra e o bronce. Un dos obxectos de moda daquel tempo, cangado dun fondo trasfondo simbólico -como ten amosado o noso colega Xosé Lois Armada- é o alcumado caldeiro de bronce tipo Hío, chamado así por aparecer un exemplar ben conservado nun acubillo nun penedo desta localidade do Morrazo. Este tipo de caldeiro con remaches era unha virguería tecnolóxica, un elemento esgrevio do enxoval que se empregaba en cerimonias de banquetes, comensalidade e mesmo funerarias. Estes primeiros castrexos eran moi dados a esnaquizar de xeito ritual estes caldeiros e agochalos intencionalmente en covas, regatos, foxas ou cabanas sobranceiras dentro dos asentamentos. Os investigadores dubidan da súa funcionalidade no marco do xantar, pero semella que se empregaban para cociñar grandes pezas de carne. Pode ser, malia que ten moito máis morbo pensar na posibilidade de que nos atopemos diante da orixe primixenia dun elemento chave do ethnos galaico: o polbo cocido. O problema radica aquí nun dato que os malacólogos leoneses Víctor Bejega e Eduardo Gómez sinalan sempre no seu excelente labor divulgativo: este cefalópodo non deixa ningún rastro no rexistro arqueolóxico. Porén, a súa ausencia non ten por que respostar necesariamente á súa inutilización polos castrexos costeiros. O mesmo acontece coa ameixa nalgún concheiro da época; unha hipótese para explicar esta ausencia obedecería, como apuntaba o meu curmán Iván, a que esas xentes non sabían facer a salsa, polo que non mariscarían a patella vulgata…
En todo caso, daqueles polbos vienen estos lodos. Maxinemos ao estilo cunqueirán que o caldeiro máxico da Galicia céltica protohistórica derivou co paso do tempo no pote galego, nese trebello esencial do noso lar tradicional, na pota para facer o cocido e para cocer o polbo. Recipientes todos que serven para trascender a realidade e adentrarse nunha nova dimensión, nun novo estado psicofísico a través do cobre: a caldeirada. O ilustrado marqués de Sargadelos non era idiota e na súa afamada fábrica produciu centos e centos de potas de rancho de batallón para os Reais Exércitos da Súa Maxestade EL-Rei das Españas, cobre moitas veces, non cobrado. A importancia dos caldeiros na Galicia premoderna vén dada polo feito de seren reparados incluso con parches metálicos feitos con moedas, perras chicas, perras gordas, amadeos e afonsos. Eu recordo na casa do meu avó en Cerasia estes remendos a base de vellos patacóns de Afonso XII. Os vellos dicían que lle daba un aire cortesán ao cocido e ao polbo, porque xantar, xantabas coma un rei, aínda que fose só no día da festa do Santo Patrón.
Nestes comezos do século XXI Galicia está tomada por esgrevis garantes da saúde pública, por unha comisión anónima de civilización dos costumes que me recorda moito a unha entidade semellante promocionada polo Estado etíope. Empregando como excusa a hixiene, estes funcionarios africanos obrigan ás comunidades tribais a abandoar os seus costumes tradicionais, procurando a uniformización dos cidadáns e a anulación de toda diferenza cultural. En Galicia primeiro viñeron a polos que facían a augardente na casa, pero non me importou porque eu non bebía. Deseguido multaron a aqueles que sangaban con coitelo ao marrao, pero tampouco me importou porque son vexetariano e antitaurino. Asemade, lograron acabar coas cortes e liscar das feiras galegas o gando, a súa verdadeira razón de ser, pero tampouco ía comigo, que pensaba que o leite viña da neveira. Logo deulles polas cubas, as amboas e as pezas de barro de Gundivós sen esmaltar, pero a min tanto me tiña porque bebía Fanta e mercaba nos chinos. Agora perseguen os caldeiros de cobre, pero xa me é tarde, que o médico me quitou o pementón. Se é por hixiene, estes sabios deberían prohibir os billetes, cheos de merda, farlopa e virus transmisores de enfermidades, entre elas a idiotez.
En vez de declarar Ben de Interese Cultural a obra de Castelao (sic), o surrealista goberno galego do ga-soso (e supostamente conservador) Feijoo, debería declarar BIC os caldeiros máxicos das nosas pulpeiras. Como non o fará, os insumisos e insumisas cupríferos seguiremos guindando á pota moedas ou anacos de cobre mentres se coce, ou cocemos, un bo polbo calcolítico. Unha maneira coma outra calquera de facer país.

Encounters in the Ditch

2011-12-22T14:33:00.002+01:00

Encounters in the Ditch

Alembraivos de nós

2011-12-17T11:17:00.013+01:00

O galeguismo cultural e político dos anos 20, da man do mesmo Castelao, entronizou o escultor Asorey coma o mellor artista galego do seu tempo, coma o escultor capaz de materializar a esencia da xentiña nosa coa marca das gubias na madeira ou na pedra.
A creba de 1936 forneceu a Asorey un novo tipo de público e, por ende, de clientela. O Estado nacionalcatólico inzaba o país de escenografías fascistoides, coma o “Monumento” de Cuntis. Inaugurado en 1945 e esculpido por Asorey, constitúe o exemplo máis claro desas cruces mastodónticas que tanto gostaron ao Rexime franquista, dende os fitos conmemorativos na paisaxe da batalla do Ebro até o “Valle de los Caídos”. Desa mesma época (1942) é unha obra menor, pouco coñecida, que se atopa na entrada do hospital vello de Pontevedra. Trátase da escultura en homenaxe a Manuel Barreiro Cabanelas, indiano benefactor que financiou a ampliación do antedito edificio sanitario. Coñecido coma o Conde Cabanelas, este potentado que fixera fortuna no Brasil, concretamente no Río de Janeiro, levou adiante todo un proxecto filantrópico na parroquia de Covelo, no concello montesío de A Lama. Por alá estivemos hai pouco nunha tarde outoniza de domingo. Nunha praciña, cruceiro, hórreo, cartel de “véndese mel” e unha señoriña de loito comparten o mesmo espazo. A señora Manuela ten noventa e catro anos e cóntanos a historia do conde, “xa sabedes que dos males do mundo a envexa évos o pior, e de el dixéronse moitas cousas despois da guerra, pero nós non tivemos queixa. Eu marchei ao Río de Janeiro de noviña, aínda estaba o rei Afonso en España, pero voltei e casei no ano 32. A todas as parellas recén casadas dábanos o Cabanelas cartos e unha casiña”. Este personaxe fixo unha inmensa fortuna co negocio dos carros e taxis en Río de Janeiro. As Américas fixéronlle soñar cunha sociedade máis xusta e elixiu Covelo para levar a cabo un proxecto arquitectónico orixinalísimo. Reurbanizou a parroquia cunha avenida a cuxas beiras erguía casas de perpiaño con fachadas decoradas polo seu curmán o escultor Alejandro Cabanelas, discípulo de Asorey. Coma un canteiro románico do século XX cicelou baixorrelevos nos que se denuncian as vaidades do home, como aquel frontispicio no que os comerciantes son representados como monos xogando coa balanza nas que se pesaban as primas de rico de entón.
Hai un arrecendo a idealismo masónico na obra do conde Cabanelas, que o diferencia do everxetismo indiano doutras zonas de Galicia e Asturias. Por riba da parroquia aínda se pode ver o edificio coñecido como As Colonias: unha escola erguida polo conde en 1915 ao estilo centroeuropeo, un centro docente con oito graos nos que os nenos que quixesen estudar maxisterio tiñan todos os seus estudos pagos até acadar a diplomatura. Trala guerra, en 1942 foi cedido ao Estado que chantou o escudo fascista na parede como símbolo de apropiación do ensino liberal de preguerra. Nas proximidades, entre rochas de granito consérvanse outros dous edificios inacabados, xemelgos: unha escola de nenos e outra de nenas, coa vivenda anexa dos mestres. Na fachada, seguindo o modelo brasileiro de Ordem e Progresso, represéntanse a ciencia e o saber, con referencias aos descubridores do Novo Mundo. Estas novas escolas quedaron paralizadas co golpe de Estado de 1936. Seica o conde Cabanelas, dende Brasil, soubo lidiar nos anos da guerra civil, como nos contou un paisano de Covelo, financiando tanto aos facciosos coma aos roxos. No ABC de Sevilla rexístranse algunhas destas doazóns á causa dos sublevados. O certo é que o conde Cabanelas morreu no Brasil sen nunca máis voltar a Galicia. Chámalle parvo.
O everxetismo idealista e filantrópico do conde Cabanelas contrasta coa demencial ostentación dos novos ricos dos indianos do presente, os “mexicanos” de Avión, Beade e Beariz. Este foi, á fin, o concepto de progreso que imperou nestas terras de emigración e de miseria. Cando marchamos de Covelo, ao solpor, aínda tivemos ocasión de parar nunha aldeíña na que destacan os reloxos de pedra de fermosas vivendas abandonadas, do primeiro terzo do século XX. Nesa aldea, outra muller con acento brasileiro remítenos á fonte monumental que sobrancea o espazo público da aldea. Ao carón da fonte, un enxebre e humilde peto de ánimas, cos cirios acesos, recolle unha abraiante inscrición, no galego dialectal da zona: Alembraivos de nós. 1861. Nese mesmo ano os primeiros Xogos Florais d’A Coruña supoñían o inicio simbólico dun tempo de esperanzas... o Rexurdimento.
As escolas inacabadas do conde Cabanelas son verdadeiras ánimas de pedra, ruínas dunha educación e dunha cultura que nos avisan nestes tempos de crise identitaria do que puido ser este país, do que non foi, e do que quizabes non sexa nunca. Alembraivos de nós.

Publicado orixinariamente en Galicia Confidencial.

Traballar en Arqueoloxía

2011-12-16T13:22:00.004+01:00

O mércores 21 de decembro inaugúrase no Parque Arqueolóxico da Arte Rupestre de Campolameiro a exposición fotográfica Traballar en Arqueoloxía, unha iniciativa desenvolta no marco do proxecto europeo Archaeology in Contemporary Europe, do que xa vos temos falado en arqueoneixon dende 2007.

http://www.ace-archaeology.eu/index.php?page=2&EZFO_switchlanguage=1&EZFO_lang=

A Cidade da Cultura

2011-12-13T11:49:00.005+01:00

Temos estado moitas veces na citania de Briteiros, berce da arqueoloxía sobre a Idade do Ferro do NW, un santuario para todas aquelas persoas enfeitizadas polo mundo dos castros. Pero poucas veces desfrutamos do sitio aqueolóxico coma esa mañanciña outoniza coa néboa agarimando as casarellas de Briteiros. Coma nun videoclip, un maxina por que Martins Sarmento quedou prendado do lugar e procurou alí, coma un Schliemann galaico, a súa particular Troia. Fixemos a visita cunha persoa con problemas serios de pulmón, que non adoita subir a un castro, como é lóxico. A nosa sopresa foi tal que este amigo percorreu sen cansanzo algunhas das avenidas da Cidade, abraiándose do excelente traballo dos antergos que facían canalizacións, ordeaban o espazo como arquitectos, e mantiñan a cota como ten que ser. Ou é que o nivel só e dos romanos?
A Citania de Briteiros é a nosa verdadeira Cidade da Cultura.

Arquitectura totalitaria

2011-12-12T13:31:00.005+01:00

A arquitectura totalitaria identifícase sen dificultade. Non importa o dogma, a Fe que se siga, o líder ao que se venere, a natureza das masas congregadas nos espazos de culto. Este recinto sacro de Braga, erguido por un lunático no XIX e ampliado por outro lunático no salazarismo, é un bo exemplo. Podería ser un recinto estalinista, a xeito de Praza Roxa, coas súas escadas, as grandes áreas abertas, as estatuas coa estrela soviética, a fotografía do Papa (polaco) en vez de Papá Stalin. O monte do Bom Jesus axuda a comprender moitas cousas sobre Portugal, axuda a comprender porque cando se rescatan mariñeiros no mar, a poboación non agradece aos servizos do Exército, lanchas e helicópteros... senón á Virxe de Fátima.,como aconteceu estes días. Cómpre rescatar Portugal.

Monumento

2011-12-12T10:42:00.004+01:00

O sector Sur do Monte do Castro é o exemplo perfeito do proceso de monumentalización do eapazo doméstico nos poboados fortificados das Rías Baixas ao longo da Idade do Ferro. Dos primeiros tempos do asentamento contamos con depósitos cincentos e ornamentos de bronces, entre buratos de poste esparexidos aquí e acolá. Todo un puzzle carregado de lenes pegadas dun período do que aínda sabemos ben pouco. As choupanas feitas con materiais perecedoiros recordan o panorama característico dos hillforts británicos ou dos castros de Centroeuropa. Na 2ª Idade do Ferro ten lugar un dos procesos máis característicos do NW: a petrificación das vivendas. Cabanas circulares de cachotería agroman por riba das precedentes neste sector S do Monte do Castro. Sobre estas casas soergueráse unha monumental casa-patio que imita o modelo de prestixio dos oppida bracarenses. Espectacular.

Monte do Castro

2011-12-12T10:27:00.003+01:00

A xeometría dos paramentos murarios dos nosos castros son dignas de formar parte das avangardas artísticas. A reutilización de muíños na arquitectura doméstica confire un toque estético que vai máis alá da mera funcionalidade. Cambia o conto entre ver unha morea de muíños descontextualizados nun museo e velos in situ, in loco ou reutilizados. Durante moito tempo, os que consideraban Roma como a panacea do desenvolvemento tecnolóxico castrexo eran da opinión de que este trebello chegou coa conquista. Hoxe sabemos que foi introducido séculos antes por mor do comercio con mundo púnico. As fotos que vedes correspóndese coas escavacións desenvoltas brillantemente por Rafael Rodríguez no Monte do Castro en Besomaño (Ribadumia). Podedes seguir a intervención no blogue

wwww.montedocastro.wordpress.com

O remuíño da Historia

2011-12-09T09:52:00.011+01:00

Curioso o destino dos muíños xiratorios dos castros. Ao longo de Portugal temos visto uns cantos destes Museus Arqueológicos, acopio de materiais labrados en pedra ao estilo decimonónico das sociedades arqueolóxicas como a de Pontevedra, con esas ruínas de Santo Domingo inzadas de escudos nobiliares, sartegos, capiteis, inscricións... Os muíños dos castros invístense de certo marchamo, de certa soleira, e son dignos de compartir espazo cos tempos medievais e modernos. Nos nosos tempos as cousas trocaron un chisco. Podedes maxinar a faciana dun director ou directora de Museo arqueolóxico galego perante a ameaza de que o enésimo muíño acabe coas súas micas, seixos e feldespatos nas súas dependencias. Pola contra, cando un arqueólogo inicia un proxecto, sobre todo se se trata de sondaxes, atopar un muíño xa é algo: ocupa espazo, é chamativo, enche unha lámina da memoria e xustifica en parte a intervención: Había algo. No mundo castrexólogo do NW o muíño é un aténtico fetiche.

Muíños castrexos na citania de Briteiros e na Sé Episcopal de Braga.

De burgo a Cidade

2011-12-02T18:36:00.002+01:00

Sexa como for, o Deus da Modernidade trocou para sempre a paisaxe lemava. Monforte era daquela unha pequena vila medieval, capital de bisbarra, pendurada na aba do antigo castro Dactonio, que contaba cun mercado e pequenas industrias artesanais en declive. A chegada do tren supuxo a ruína do vello burgo: a poboación comezou a descender ao fondo de val. O tren trouxo negocio e atraeu nova poboación: pequenos empresarios, xoves emprendedores, potentados de Lugo e Ourense foron conformando unha burguesía mercantil que cambiou a fisionomía da poboación, que levou a cabo o Ensanche, abríronse vías como a Rúa do Progreso, paseos e se construíron casas en estilo modernista seguindo o modelo da cidade de Vigo, a Barcelona do Atlántico. Este acelerado desenvolvemento levou a que a monarquía concedese o título de cidade a Monforte e que, en poucos anos, se convertese no segundo núcleo de poboación da provincia en número de habitantes. Por outra banda, na contorna da estación de tren foise conformando todo un barrio, cunha notable idiosincrasia, no que vivían as familias dos obreiros e dos funcionarios da RENFE que traballaban tanto na estación como en traballos vencellados co comercio e distribución xenerados polo tráfico ferroviario. Este barrio obreiro e de clases medias albergou unha notable actividade sindicalista de esquerdas que gañou visibilidade na 2ª República e foi duramente reprimida co golpe de Estado de xullo de 1936. Mesmo a revolución do 34 tivera incidencia nas parroquias veciñas, onde a xuventude militante chegara a izar a bandeira soviética no alto do campanario da igrexa de Ribasaltas. Non debía ser casualidade que o ancho dos camiños de ferro fose o mesmo en Rusia ca en España...

O zunido lonxano do tren

2011-12-02T18:33:00.002+01:00

O tren na historia da miña familia é importante, como non podía ser doutro xeito vindo da terra de Lemos. O meu bisavó, cando voltou de Cuba, decidiu exportar a Modernidade á aldea e fixo unha casa entre a recén estreada estrada de Quiroga a Monforte e a vía do tren. Unha aira ben sombreada detrás da casa servía de mirador para ollar o ferrocarril, que acabaría por marcar os ritmos e rutinas da xente da casa. O entusiasmo do meu bisavó non debeu ser unha actitude moi espallada nos anos antes en que se ergueu o camiño de ferro. Na casa da miña mai aínda lembran a que se armou coa chegada do primeiro tren, cando cuadrillas enteiras de labregos se adicaron a apedrear esa maquinaria infernal. As crónicas da época falaban de supersticiones vulgares del primitivo campesinado por el que aún circulaba sangre celta, pero como é evidente e aínda acontece agora, as expropiacións xeraron conflictos que derivaron nunha nova irmandade fusquenlla, afumada polo vapor e mailo carbón. A construción do tramo ferroviario dende o río Lor até Monforte non estivo tampouco exento de problemas técnicos, incrementados pola actitude de enxeñeiros fachendosos que non querían ver o que significaba o tóponimo Serra de Augalevada, malia as advertencias dos paisanos, tan salvaxes eles. Loxicamente houbo que desviar o trazado orixinario, incrementar os custes, presionar en Madrid... nada novo. Entre aqueles enxeñeiros tamén houbo persoal erudito, como aquel alemán que viu nas medorras das serras os túmulos celtas que tanto proliferan por Centroeuropa, e así se reflectiu na cartografía de Quiroga até décadas despois.

La Fraternal

2011-12-02T18:20:00.006+01:00

La Fraternal é un local social do barrio da Estación de Monforte de Lemos. O nome remite ao asociacionismo de preguerra, cun certo toque masónico. A cidade ferroviaria do Cabe converteuse en auténtico baluarte dos movementos obreiros, que tentaban darlle unha volta aos conceptos liberais ilustrados de Liberdade, Igualdade e Fraternidade. Mesmo as Irmandades da Fala viron en Monforte un bo escenario para a súa xuntanza de 1922. Eventos como a inauguración do Colexio ferroviario en 1932 eran auténticas festas populares nun ambiente moi politizado e concienciado. Daqueles tempos queda o nome de La Fraternal. O trauma que veu co golpe de Estado e a represión dende xullo de 1936 axuda a explicar moitas cousas. La Fraternal é hoxe un un clube social decadente e ruínoso, que se negou a acoller o Foro Social de Lemos tras ver o programa dos actos. Toda unha metáfora da creba na cosmovisión dunha parte da poboación desta cidade. Atitudes herdadas do fascismo. En breve, La Fraternal pasará a ser un inmoble máis no inmenso parque temático arqueolóxico da Cidade moderna de Monforte.

Camiñantes na néboa

2011-12-01T13:34:00.006+01:00

Cantaban os Yellow Pixoliñas:
Hoxe hai néboa na explanada,
e a por riba non vexo nada.

O Foro social de Lemos tivo lugar a pasada fin de semana entre esa mítica néboa que leva a algúns a xustificar a ausencia de iniciativas na capital de Lemos, a atopar unha boa razón para ao inmovilismo e a conformidade da poboación lemava. Semella que só a xente se move para reivindicar o hospital comarcal. Hai outros concellos na envellecida Galicia interior nos que os veciños presionaron para que os fondos europeos se invistisen no erguemento de tanatorios. Isto o que demostra é que esa xente ten moita fe no máis alá, pero ningunha fe no futuro. Curiosamente, para os pobos celtas a néboa era en esencia a porta ao máis alá. Un paseo por Monforte nunha mañanciña de outono, neboenta e fría, dános unha idea da realidade decadente e complexa dunha cidade que pode se estudada coma unha inmensa ruína arqueolóxica. No foro social lemavo analisamos os porques desta realidade, que pouco qten que ver cos números, gráficas e desbaralles cuantitativos dos analistas económicos e os Planos de Desenvolvemento Comarcal como veremos en vindeiros posts.

Fotografías: Monforte, outubro de 2011.

O pequeniño d'O Incio

2011-11-30T12:07:00.004+01:00

Esta fin de semana honrouse a memoria do médico Manuel Díaz, o pequeniño d'O Incio vilmente asasinado por falanxistas en 1936. . Hai tempo escribimos sobre esta figura no Galicia Confidencial. Reproducimos ese texto para que coñezades a historia dun bo home, ao que alcumaban o médico dos pobres.

O médico rural Manuel Díaz González (1886-1936) naceu n’O Incio, sufrindo de pequeno unha meninxite que crebou o seu crecemento, de aí o garimoso mote que as xentes da Terra Brava lle puxeron de noviño. O pequeniño d’O Incio estudou Medicina en Compostela sendo compañeiro festeiro de Castelao. A diferenza do rianxeiro (que non exercería de médico por respecto á Humanidade), Manuel Díaz adicouse de cheo á súa carreira chegando a colaborar en proxectos do mesmísimo Gregorio Marañón. Asentado na súa terra como médico rural, a súa bonhomía estendérase por toda a bisbarra. Non cobraba aos pobres e deseguido tentou levar á prática os seus ideiais asumindo o programa político da IIª República, traballando a prol dunha medicina social nun marco de asistencia aos labregos e o seu dereito á saúde. As súas campañas sobre hixiene e cultura sanitaria nada tiñan que envexar ás Misións Pedagóxicas.
O que si lle trouxo foi envexas de conservadores compañeiros de profesión que vían nestas iniciativas un perigo para o exercicio pecuniario dunha profesión liberal plantexada unicamente para forrarse. Militante da Izquierda Republicana de Azaña, o pequeniño d’O Incio foi asasinado por unha escadra da morte falanxista o 11 de setembro de 1936. Atado de maos á clina dun cabalo foi levado dende Xulián, por Eirexalba e Laiosa cara á Cruz do Incio. Humillado, arrastrado, ferido neste camiño de tortura, foi asasinado á beira da estrada polos cobardes fillos de puta asasinos do escadrón da morte falanxista de Eirexalba.
Aínda que eu escoitara falar do bo médico do Incio en entrevistas sobre a represión nestas terras orientais de Lemos nos últimos anos, agora coñezo de primeira mao a historia grazas ao libro escrito polo seu sobriño galaico-mexicano José Luis Díaz (Serie Documentos de Ediciós do Castro, 210, ano 2009) quen atopou na vella casa familiar do Castelo, en 1986, unha nota do pai de Manuel: El 11 de septiembre de 1936 me mataron a Manolo los Fascistas, de Layosa al Incio. Trala investigación deste experto en Psicobioloxía de renome internacional, Jóse Luis Díaz enviou unha carta ao Concello d’O Incio solicitando que se lle adicara unha rúa como homenaxe e xesto simbólico de rehabilitación da figura do seu tío avó. A resposta foi un lacónico e perverso: A los muertos hay que dejarlos en paz. O cadavre do pequeniño d’O Incio foi recollido da cuneta por un sobriño que o soterrou fóra do camposanto vello, perto da porta, coma un can.
José Luis Díaz dinos no limiar da súa obra: “Axitado e conmovido pola existencia e o martirio de meu tío Manolo acabei exclamando en 1986: ‘Non se pode nin se debe esquecer aquela guerra e aquelas circunstancias; hai que estudalas, entendelas e asumilas para que non se repitan. Hai que resisitir pacificamente a violencia e o terror. Aos asasinos, a todos eles, hai que perdoalos’.
Cuestiónoo hoxe en día: é realmente posible perdoar unha violencia tan terrible e inxusta? Agora sei moito máis dos que estiveron involucrados na funesta acción e profésolles unha mestura de abominación, horror e desprezo. Doume conta de que perdoar é un acto privado que cada un pode ou non acoller no seu interior, pero que o perdón público aquí non procede porque non se pediu perdón a ninguén, nin sequera aos familiares. Sei tamén que non hai vinganza admisible nin desexable, pero si que pode haber xustiza, coa que será factible recuperar a dignidade dunha persoa íntegra e xenerosa para aí chegar a comprender e quizais perdoar, pois non é o esquencemento nin o encubrimento o que poderá logralo, senón todo o contrario: o recordo e a restauración”.
O noso país, en 2010 é unha democracia anormal. Un xuíz xulgado por querer xulgar unha ditadura fascista. Unha presidenta dunha Comunidade Autónoma falando no Parlamento do golpè de Estado comunista de 1934 facendo súas teses revisionistas ilegais nos países civilizados. A dereita repartindo pasquíns contra os romaneses en Catalunya. Colexios públicos madrileños trocando en segundos a súa normativa para non acoller unha rapaza musulmá cun pano na cabeza. O PSOE enganando aos seus militantes e á súa historia pasando olimpicamente de levar adiante os seus compromisos electorais, traizoando ás familias das vitimas do franquismo. A cúpula dirixente do BNG manifestándose a prol da ditadura dos irmáns Castro en Cuba, seica asediada por axentes mercados polo ouro de Miami, como antes eran os axentes soviéticos mercados co ouro de Moscú na ditadura franquista, como antes eran os axentes occidentais no Bloque do Leste. Os opositores que procuran democracia sempre son vistos como axentes vendidos que serven a intereses estranxeiros. E os do Bloque, con Guillerme Vázquez á cabeza, ese líder, secundando unha ignominia. Así se fai país.
Moitos dirán que todo isto son anécdotas que non reflicten un país. Segundo esta lóxica, cada morte do ano 1936 foi tamén unha anécdota, unha historia personal tráxica, froito da vesania duns incontrolados. Sinceiramente, vendo a miseria da nosa clase política, un dáse de conta que os falanxistas de Eirexalba fixeron un bo traballo, e que a trauma xerada polos seus asasinatos explica a anormalidade democrática do noso país, axuda a comprender que a xente de orde (lean, por favor, o traballo de Ana Cabana publicado por tesCtres) considere un atentado contra a democracia manifestarse en contra da impunidade do franquismo. A mesma xente de orde que di que a los muertos hay que dejarlos en paz, a mesma paz na que viviron e viven os asasinos de 1936.

Foro Social lemavo

2011-11-21T11:17:00.002+01:00

O 1º Foro Social de Monforte e Comarcas (FSM+C) do sur de Lugo, é un espazo aberto de debate democrático de ideas, de afondamento da reflexión, formulación de propostas, intercambio de experiencias e artellamento de movementos sociais, redes, outras organizacións da sociedade civil que están preocupadas por la situación económica, social e medio ambiental do sur de Lugo e queren propoñer alternativas locais aos problemas globais. O primeiro encontro terá lugar o 26-27 de novembro en Monforte de Lemos no IES Río Cabe. Alí falaremos o domingo pola mañá de Trauma, memoria e reconversión.

Tedes o programa e toda a información en
http://forosocialdemonforte.blogspot.com/

Conferencia

2011-11-17T18:41:00.003+01:00

O catedrático de Arqueoloxía da Universidade da República de Uruguai, José López Mazz, impartirá unha conferencia o vindeiro luns na Facultade de Historia de Santiago de Compostela, ás 19.00 do serán, titulada: Arqueología de la violencia en América Latina, desde la Prehistoria hasta nuestros días . Este arqueólogo dirixe nos últimos anos un proxecto de recuperación dos corpos e represaliados pola ditadura militar uruguaia. Estes asasinos coidáronse moi ben de non deixar pegadas, apostando pola invisibilización dos restos, mediante o emprego de cal, o recheo intencional e ocultación das foxas. O pasado 22 de outubro, o equipo dirixido por López Mazz, topou cos restos óseos dun represaliado no batallón 14 de infantería do exército uruguaio, no departamento de Canelones, 45 km ao norde de Montevideo.
http://es-us.noticias.yahoo.com/hallazgo-huesos-alienta-b%C3%BAsqueda-desaparecidos-dictadura-uruguay-191434843.html

O pedrolo é noso

2011-11-16T13:42:00.004+01:00

O panonio Martiño de Dumio, na súa angueira de corrixir a rusticidade galaica, constatou no século VI da nosa era a querencia dos labregos deste país polo culto ás pedras, unha tradición que seica proviña xa dos tempos prehistóricos.
Un sabio arquéologo portugués, Carlos Alberto Ferreira de Almeida, chegou a caracterizar a Idade do Ferro do NW da Península Ibérica coma unha “civilización da pedra”, e non lle faltaba razón. Outros investigadores, coma Carlos Alonso del Real, vían nas comunidades neolíticas artífices das antas e medorras a orixe de parte da cosmovisión campesiña posteriormente cristianizada por Martiño e os seus colegas. Non cabe dúbida que os galegos conservan un certo espírito megalítico, co seu amor polos menhires, mollóns e monolitos. Este cariño medrou coas posibilidades brindadas polos fondos europeos, como se pode ver en calquer rotonda, fonte, muíño, mirador, área recreativa ou aula didáctica deste país.
Chantar unha pedra nesta terra fisterrá non é unha broma. Na bacía media do Miño, o etnoarqueólogo Vázquez Varela ten estudado un curioso fenómeno sociolóxico. As comunidades gandeiras da serra do Suído erguen menhires propiciatorios da chuvia para garantir o verdor dos lameiros e as brañas no verao. Entrementres, os habitantes do Ribeiro, vendimadores sempiternos, pregan para que a auga non estrague os seus acios. Como estratexia contrarrevolucionaria, os homes do viño ruben á serra e deitan os menhires dos señores do gando. Estas pedras fitas posúen o mesmo valor simbólico que os mollóns que delimitan as parroquias, moitos dos cales reaproveitan penas naturais pero tamén ás veces auténticas pedras fincadas prehistóricas ou mesmo miliarios romanos, fitos na paisaxe aos que se vencellaban intimamente as comunidades locais. Un magnífico exemplo foi o acontecido nos anos da IIª República co miliario de Santiaguiño de Antas en Mos (Pontevedra), un marco divisorio entre parroquias empregado como escenario de práticas curandeiras e ritos de fertilidade tradicionais. O arqueólogo Rafael Rodríguez escavou o miliario en 2007 e puido documentar todo o proceso de cristianización da pedra, así como recoller esa vella tradición oral: “ós rapaciños cando tiñan un mal que non daba curado con menciñas traíanos os pais á pedra e sentábanos derriba dela e, días de pois, sandaban do mal”.
Como dicía, en 1932, o erudito Casto Sampedro, presidente da Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra tentou levar á capital este mollón romano, solicitando o apoio do gobernador civil da provincia, que non era outro ca o historiador da arte e arqueólogo Ángel del Castillo. Unha comitiva encabezada por estes dous personaxes, máis Filgueira Valverde e a Garda Civil completábase cunha cuadrilla de obreiros coa que se tentaría substituír o orixinal por unha réplica in situ. O pobo reaxiu e a piques estivo de producirse unha carga policial. A resistencia popular fixo que a pedra ficase no seu sitio, acompañada da suposta réplica que a ía reemprazar.
As parroquias galegas non se andan con andrómenas á hora de defender o seu. Outro exemplo antolóxico foi o acontecido durante o reinado de Filipe II nas terras luguesas d’O Incio. Coa invasión musulmá, os mozárabes levaron canda si os restos do varón apostólico San Eufrasio, dende Andúxar até o val do Mao. En plena ofensiva contrarreformista, o xefe daquela da casa dos Austrias decidiu devolver o santo á antiga sé episcopal de Andúxar, o século XVI. Mi madriña! O dono do Imperio no que non se poñía o sol, mazo contra os mouros e os herexes, vencedor en mil batallas, tivo que dar marcha atrás perante a resistencia irmadiña dos parroquianos do val do Mao. É o que en galego se chama un trasacordo. O trasacordo de Filipe II veu dado por uns labregos que berraban, segundo as crónicas, o santo é noso!
Pedrolos e santos son a esencia do patrimonio que os parroquianos sinten como propio. As negociacións sempre son duras. Cómpre lembrar o que aconteceu na organización daquela exposición lexitimadora do fraguismo, Galicia no Tempo. Algunhas das pezas só puideron saír das parroquias por medio da intersección do representante de Deus na Galicia lucense, Rouco Varela, e da palabra de honra do káiser Manuel Fraga Iribarne, auténtico líder carismático para moitos galaicos do ager. Igual cós cascos de cervexa e de Coca-Cola, estes pedrolos e santos eran retornables.
De todos os xeitos, este é un proceso case que universal. A quen pertencen os obxectos? Localismo, política e identidade mistúranse cun aquel postmoderno nas reclamacións dos Papeis de Salamanca, a dama de Elche, as esculturas do Partenón... En Galicia contamos cun recente exemplo, de manual, mais desta volta nun contexto urbano. En 2003 nunhas escavacións arqueolóxicas nun solar da cidade olívica atopouse un ungüentario palestiniano (séculos III-VII d. C.) que foi levado para un Museo de Santiago de Compostela. Cando o caso salta á prensa, iníciase unha longa campaña con plataforma cidadá incluída (El ungüentario es de Vigo, era o lema). Resulta curioso como determinados obxectos invístense de capital simbólico no presente, mentres ninguén reivindica en Vigo, por exemplo, os kilos de ánforas, tégulas e cerámica común romana espalladas polos Museos de Galicia e recuperadas en xacementos vigueses.
O caso do ungüentario de Vigo resúmese nunha maxistral fotografía de Lalo R. Villar (El País, martes 8 de abril de 2008, Edición Galicia, páx. 12) tirada na inauguración da sala na que se expón a cobizada peza, un cacharriño minúsculo, dentro dunha pequena vitrina: tralo cristal vemos reflectidas as facianas cos ollos miopes, forzados para ver ben de cerca, da conselleira de Cultura e o alcalde de Vigo. Pequenos políticos localistas manipulando cultura material diminuta. Este é o modelo de xestión do Patrimonio Cultural neste país de xente menuda chamado Galicia.

Publicado orixinariamente en Galicia Confidencial.

Fotografía de Rafael Rodríguez: escavación arqueolóxica do miliario de Santiaguiño de Antas, en 2007.

A illa misteriosa

2011-11-15T11:36:00.002+01:00

En La Voz de Galicia de hoxe tedes unha pequena reportaxe sobre o proxecto arqueolóxico que desenvolvemos en Guinea Ecuatorial.

http://www.lavozdegalicia.es/sociedad/2011/11/15/0003_201111G15P38991.htm

Vuelve el tío de la bota

2011-11-14T16:14:00.003+01:00

Luis Ayllón no seu blogue Terminal Cero:
Obiang: antes de votar, ni bebes ni conduces
Teodoro Obiang es una fuente de sorpresas. Su última ocurrencia ha sido cerrar los bares del país y no permitir la circulación de vehículos en vísperas de las votaciones del referéndum sobre la reforma constitucional en Guinea Ecuatorial, convocado para el 13 de noviembre.
El presidente ecuatoguineano, a través de su ministro del Interior, Clemente Engonga, que es también presidente de la Junta Electoral Nacional, ha anunciado que para garantizar el buen desarrollo de la jornada, desde el viernes día 11, los bares tendrán que permanecer cerrados y no se podrá vender bebidas alcohólicas en todo el ámbito nacional.
O sea que, nada de beber, pero tampoco de conducir. También se ha prohibido circular a los vehículos y demás medios de locomoción motorizada. Eso sí, se excluyen los vehículos de los miembros de la Junta Electoral Nacional, debidamente acreditados, así como “los vehículos de las fuerzas armadas y de la seguridad del Estado, los de los presidentes de órganos constitucionales, miembros del Gobierno, jefes de misiones diplomáticas; y los de organismos internacionales, ambulancias, bomberos, medios de comunicación social, servicios de aeropuerto y del personal religioso".
Más allá de la anécdota, el referéndum es una clara maniobra de Obiang para reforzar su poder, como han denunciado organizaciones de Derechos Humanos. Así, por ejemplo, aunque se limita por vez primera el mandato del presidente a dos periodos consecutivos de siete años, elimina el máximo de edad para ocupar el puesto. De esta forma, Teodoro Obiang, que tiene 69 años, podría ser elegido después de los 75.
Además, se crea el cargo de vicepresidente, a quien nombrará el propio presidente, y que asumiría automáticamente el cargo si Obiang muere o es declarado incapaz. Todo el mundo presume en Guinea Ecuatorial que el vicepresidente será su hijo Teodoro Nguema Obiang Mangué, popularmente conocido como “Teodorín”.
“Teodorín”, que ya es ministro de Agricultura y Bosques, es un personaje que está siendo investigado por corrupción en varios países y por lavado de dinero en Francia, España y los Estados Unidos.
En Estados Unidos, en concreto, el “caso Teodorín” se ha convertido en la estrella de una unidad del Departamento de Justicia dedicada a investigar la cleptocracia, los casos de enriquecimiento fraudulento por parte de altos dignatarios extranjeros, que atesores su bienes en Estados Unidos.
A “Teodorín” se le investiga, entre otras cosas, la posesión de numerosas cuentas y activos financieros, varias mansiones en Washington y California, una de ellas valorada en 30 millones de dólares; un avión Gulfstream G-V (38 millones de dólares); una colección de discos de oro y pertenencias personales varias de Michael Jackson; dos lanchas de recreo; y una impresionante colección de automóviles de lujo (siete Rolls-Royce, dos Bentley, un Maseratti, un Porsche, dos Lamborghini, cuatro Mercedes Benz, un Aston Martin y ocho Ferrari).

http://www.abc.es/blogs/luis-ayllon/public/post/obiang-antes-de-votar-ni-bebes-ni-conduces-10478.asp

A escopeta nacional

2011-11-10T10:13:00.004+01:00

A caza como prática ritual e xesto de autoafirmación de xénero e status xa se documenta na Idade do Bronce deste recanto do Atlántico, hai máis de 3000 anos. Na arte rupestre das Rías Baixas contamos coas afamadas escenas de monta de bestas, coas representacións figurativas de cervos de cornamentas descomunais, asediados por guerreiros repoludos armados até os dentes. Alabardas, granito, pedra, guerra e poder son teselas dun mesmo mosaico que se manterá con diferentes sentidos e significados no culto aos xabaríns e os verracos na época dos castros, nas monterías feudais dos tempos medievais e nas cacerías fidalgas do Antigo Rexime. A guerra da francesada, entre outros eventos, impediu que a gillotina revolucionaria fixese o seu traballo, remanecendo a caza coma un eido desa fidalguía decadente decimonónica, tan ben descrita por Ramón Otero Pedrayo e Emilia Pardo Bazán A burguesía temperá, alóctona, comezaba a guindar aos lindeiros da historia aos vellos señores da terra. Ninguén recorda en Galicia a un comerciante maragato astorgano, a un indiano retornado ou un catalán conserveiro asentado no noso país termar dunha escopeta de caza. Iso seguían a ser cousas dos parásitos señoritos rendistas, que termaban dos alicerces da primeira Restauración borbónica. Un magnífico exemplo desta escenografía do Poder vén sendo o acontecido na illa de Cortegada co gallo da súa entrega a El Rei Alfonso XIII. Mentres as familias labregas son obrigadas a abandoar Cortegada en 1907 (anticipando a política fascista de deportación por mor dos encoros a partir dos anos 40) as elites locais puxan por gañar posicións perante a inminente chegada do maná monárquico traducido en cartos estivais. Neste contexto, organízase unha cacería na illa de Cortegada, o 17 de setembro de 1910. Reproduciremos aquí un paragrafo íntegro da crónica xornalística do acontecemento:
El Domingo se verificó en la isla de Cortegada una cacería a conejos sin perros. Tomaron parte de ella el Excmo. Sr. Marqués de Aranda, Comandante del Hernán Cortés y los señores don Benito Cuesta, don Luis Patiño, don Juan Oubiña, don Manuel Casulleras, don Ricardo Colmeiro, don Pedro Piay y don Ramón Sanjurjo. La caza de pelo es esta isla abundantísima y lo prueba esta cacería en donde se cobraron 128 piezas en menos de tres horas y sin perros. Algunas de las piezas cobradas fueron entregadas por oden del señor Marqués de Aranda al cura párroco de Carril para que las distribuyera entre los pobres de dicho pueblo.
A xente de orde que se beneficiaba do sistema caciquil chantado por Montero Ríos e adláteres segue nutrindo hoxe os nomes das rúas da Boa Vila de Pontevedra, os mesmos que adoptaban esta postura colonial e paternalista coa xente do común, en compañía de nobres e membros da Armada española. Cuspidiño ao que se vei cada ano na Escola Naval de Marín no século XXI, sen ir máis lonxe. Por que esta continuidade? O golpe de 1936 vai supoñer unha permanencia da caza como símbolo da xente de orde baixo o nacionalcatolicismo. Este poder de cartucho foi maxistralmente analisado por Delibes en los Santos Inocentes, na súa vertente tráxica, e por Berlanga na súa faciana patética e cómica.
Nestas coordeadas sitúase a xestión de parte do Patrimonio galego durante o franquismo. A escopeta nacional non só remataba coas masacres bercianas e ancaresas lideradas polo ministro dos paradores de turismo no tardofranquismo. Tamén guiaba os modelos de xestión de espazos hoxe considerados paraísos naturais, Patrimonio de todos, pero que daquela eran coto privado de caza. Para ilustrar esa cuestión voltaremos á ría de Arousa, centrando a nosa ollada en todo un personaxe: Alfonso Otero Goyanes, o Marqués de Revilla. Este home empregou os seus excelentes contactos para amasar capital na postguerra, na liña doutros potentados que medraron coa España nacional. O marqués investiu en minería de estaño e wolframio, foi o administrador de don Juan de Borbón na zona e fíxose coa illa de Sálvora na que recreou un pazo galego entre kitsch e gore onde daba renda solta ás cacerías cos colegas e socios capitalistas. Na memoria colectiva quedou marcado a lume a presenza de personaxes ao estillo John Balan disparando ao chou aquí e acolá coas pistolas Luger alemás da IIª Guerra Mundial. O mesmo modelo de caza se trasladou á illa de Cortegada, onde se soltaban pavos reais, faisáns, pegas e toda raza de especies voadoras abatibles. Todo un zoolóxico, como nos dixo unha vella de Carril, nada en Cortegada, ao servizo dos que mandaban, dos señoritos de Pontevedra. Da illa só importaba o seu mentireiro valor cinexético; as persoas foran deportadas e o Patrimonio histórico saqueado, vendéndose incluso por enteiro, pedra a pedra, o hospitalillo do século XVII anexo á ermida, hoxe esborrallada.
Este mundo da escopeta nacional contaba con moi boa saúde xa no primeiro franquismo, no seo do nacionalcatolicismo fascistoide das décadas de 1940 e 1950. Neste tempo desenvolvéronse as primeiras escavacións arqueolóxicas no veciño xacemento de A Lanzada (Sanxenxo, Pontevedra) da man do director do Museo de Pontevedra, o franquista J. Filgueira Valverde. Naquela época, as escavacións arqueolóxicas en castros de Galicia eran realizadas por operarios do país sagazmente dirixidos por uns directores urbanitas que seguían apostando na meirande parte das veces por dar la orden de proceder a la apertura de zanjas exploratorias. Como testemuño gráfico impagable deses anos dispoñemos de fotografías inéditas desas campañas, gardadas no Arquivo do Museo de Pontevedra e que son un fidel reflexo desa Arqueoloxía clasista e colonial xerada neste universo da escopeta nacional. Arqueólogos e académicos (sempre homes) con garabata, traxe e zapatos escintileantes discuten sobre a area da duna mentres mozos e vellos da parroquia de Noalla desenvolven os traballos de escavación. Os habitantes da zona son meros espectadores pasivos aos que ás veces se acode para que actúen como reproductores de audio lembrando contos e lendas. Pola contra, os agradecementos oficiais na publicación académica dos resultados irán dirixidos ás forzas vivas do lugar: Al cerrar este diario por la presente campaña, es justo agradecer al reverendo señor cura párroco de Noalla; a los marqueses de Riestra y a sus hijos Antón y Mercedes Pita Arechavala; a la Sociedad Anónima La Toja y a sus funcionarios los señores Pfaf, Uría y Yordi; a don Pedro Castiñeiras y a los señores de Bugallo, sus constantes atenciones. Como en Cortegada en 1910, marqueses, fidalgos, señores, cregos e funcionarios debuxan un panorama de postguerra que pouco difería do caciquismo pontevedrés da Restauración. Así e todo, os directores da intervención arqueolóxica amosan sui generis un certo interés pola concienciación patrimonial da poboación, por aquilo que hoxendía denominaríamos Arqueoloxía Pública: Rogamos al señor cura párroco, que tanto interés demostró por nuestra labor, que desde el púlpito haga ver a los feligreses el interés de la conservación de lo descubierto. Otra gestión hacemos con la Guardia Civil.

Fotografía: ruínas do posto de Carabineiros na illa de Cortegada, do primeiro terzo do século XX.

A pedra de Rufino

2011-11-08T18:37:00.004+01:00

Non sei se estivestes algunha vez visitando unha escavación arqueolóxica. Poucos sitios hai que posúan tal atración para concentrar tal riqueza e variedade de especimes humanos, comezando polos propios arqueólogos. Os castros de Neixón son un destes referentes topográficos para a análise sociolóxica e o desfrute antropolóxico. Un día de agosto de 2007 foi antóloxico neste sentido. Na mesma xornada pasaron por alí un emigrante boirense a Buenos Aires que non voltara en cincuenta anos e aínda non se cría o da ponte da Illa de Arousa, un mangallón californiano que veu ex profeso ao Barbanza a ver dólmenes e castros, un iluminado que vendía reloxos coa estampa da Virxe María, un ex-director de recoñecida revista madrileña nos anos 70, tarado e pretendido especialista no 23-F, un alto cargo militar que estudaba supostamente Historia na UNED e quería coñecer o castro prerrománico de Neixón... todos estes personaxes eran ben recibidos mentres escavabamos o recheo dun dos foxos que cingue a entrada SE ao recinto superior do Castro Grande de Neixón. Tras un día ricaz en achados materiais, espirituais e antropolóxicos, no serán, cando xa o sol se debruzaba sobre a serra do Barbanza, apareceu o último visitante do día. Un rapaz lanzal e alto coma un alcipreste. Dende alá no fondo do túnel dos mouros decatámonos da súa presenza aos dez minutos de chegar el. Hai xente, sobre todo a galega, que adoita ser silandeira, por precaución e respecto ao traballo. O rapaz, parco en palabras, chamábase Miguel Fungairiño, e estaba casado na parroquia de Cespón malia que el era de Taragoña, de alén ría, ao carón como quen di xa que un pode ir andando pola seca, como se facía antigamente para ir ás verbenas. Despois destes breves apuntes biográficos voltou o silenzo, unicamente se escoitaba o chofchofchof do paletín empurrando as cunchas protohistóricas de navallas, longueiróns, ostras e mexillóns. O vento mareiro agarimaba os piñeiros mentres os cantos d’O Charro arribando ao porto de Vidres se escoitaban en toda a contorna. Miguel Fungairiño semellaba un xigante chantado ao pé do foxo coma un estatua de guerreiro galaico. Finalmente, crebou o silenzo e preguntou cun aquel despistado: E atopades pedras con letras? O paletín, como se tivese vida propia, deixou de remexer... Cando un galego se pon tan misterioso só se poden agardar tres cousas: ou que agocha algo, ou que quere algo, ou que sabe algo. Neste caso venceu a terceira opción. Todo o mundo sabe o esforzo que ten que facer un mozo de fóra para pretender e casar nunha parroquia que non é a súa. Até hai ben pouco en moitas partes do país aínda se conservaba a tradición de pagar o piso e o tabaco, é dicir convidar aos rapaces da parroquia na que vivía a rapariga en cuestión. Viña sendo un rapto das sabinas civilizado, con compesacións algo máis ca simbólicas. Iso para comezar, porque despois está o amplo período no que se ten que amosar implicación coa parroquia de acollida. Quizabes Miguel Fungairiño, aproveitando o tirón mediático do proxecto arqueolóxico de Neixón, viu unha boa oportunidade para vencer aos puntos. Non sabemos. A cuestión é que o mozo desvelou o segredo; había moitos anos o seu pai, escañando para alicerzar a adega da casa, no lugar da Igrexa, en Taragoña, deu cun pedrolo ben feitiño de pedra de gra. Vendo a disposición do bloque granítico, o vello da casa tiña a intención de deitar a pedra no patio. Sen embargo, a muller da casa paralizou o empedrado proxectado cun argumento de peso: a pedra ten letras, hom! E este gusto pola grafoloxía fixo que a pedra acabase de banco ao carón do galiñeiro.
Con estes datos, a cousa prometía. Ao día seguinte marchamos para Taragoña, coa curiosidade tinguida pola auga entre doce e salgada da bacía de Beluso. Ao entrarmos no patio da casa topamos cun neno duns sete ou oito anos boureando coma un exorcista ás galiñas posuídas. A dona da casa, mariscadora curtida en miles de mareas, desculpou ao neno cun lacónico: Non fala, vén de Nova Iorque. Os berros en inglés de Queens semella que non contan como idioma nesta terra debruzada cara a todas as Américas. Á dereita do patio empedrado, contra un valado metálico, alí estaba a pedra, María Soliña. Unha abraiante estela galaicorromana, nun estado de conservación bastante bo, malia ter crebado o remate do campo epigráfico. En latín, con gueada das Rías Baixas dos séculos II-III d. C., pódese ler o que segue:

D(is) M(anibus) • Pos(uit)
Ursus
ingenu-
o suo • Ru-
fino • Pin-
[ta?]ni (filio?)

Que en romance vén sendo algo así como: “Aos deuses Manes. Púxo (o) Urso, para o seu (¿amigo?) Rufino, (fillo?) de Pin [ta?]no, de nacemento libre”. E coma no chiste, o final cómpre inventalo. Comprobado o alcance do achado, aparece o cabo da casa, mariñeiro en porto seco. Ao comentar o procedemento administrativo usual nestes casos, o vello, impasible, limítase a comentar cun xesto inequívoco coas dedas da man dereita: “o peixe, pescado, hai que cobralo”, deu media volta e perdeuse entre os viñedos. A mariscadora, completou a escena cunha frase definitiva: “Esta pedra naceu na casa, e aquí ha morrer”.
Ata aquí unha fermosa historia que podería formar parte dos Tesouros novos e vellos de Cunqueiro e que define moi ben a relación apaixoada da xente galega non só coa terra, senón co que sae dela. Pero agora vén a segunda parte, cando entra en acción a Xunta. O proceso foi como segue. A noticia aparece na prensa, sen cita algunha aos verdadeiros descubridores da peza, que non son outros que a familia Fungairiño. O titular, en perfecto castelán que é o idioma que se emprega na ciencia en Galicia, comentaba: Arqueólogos descubren en Rianxo una estela romana. Para certo xornalismo, falar de arqueólogos sempre dá un empaque entre misterioso e científico, que vende máis que falar duns paisanos de aldea. O impacto mediático desencadeou dous procesos bastante predecibéis: por unha banda, a marxinación dos lexítimos descubridores e a apropiación da noticia pola ciencia, e doutra banda, un certo nerviosismo na administración autonómica do Patrimonio que de seguida enviou un inspector para valorar que facer coa pedra de Rufino. Previa peritaxe e pagamento da peza, a estela de Taragoña, nunha operación audaz propia do comando que secuestrou a Eichmann na Arxentina, foi metida nunha camioneta e trasladada a outro concello: de Rianxo pasou ao concello de Boiro, ás dependencias do Centro Arqueolóxico de Barbanza. Alí repousa a estela de Rufino, cun pequeno cartel ao carón no que, por suposto, non aparece referencia algunha á familia Fungairiño que adoptou a pedra durante anos. Cando vexo a peza, orfa e soa, coma un moble máis, na fría Aula Didáctica, máis convencido estou de que o lugar do que nunca debeu saír é precisamente o patio da casa da Igrexa, coa dona da casa agarimando a pedra que naceu da terra, coma unha zarrota. Sempre é mellor un fogar ca un museo, para que os obxectos non morran e a memoria permaneza. Sit tibi terra levis no mundo da Museística, caro Rufino.

En homenaxe ao insigne epigrafista húngaro Géza Aldölfy (1935-2011), fidel garante do espírito maxiar de 1956.

De medorra en medorra

2011-11-07T09:26:00.002+01:00

Cómopre subliñar un aspecto básico da relación dos galegos coa materialidade do pasado: a meirande parte da poboación deste país comeza a valorar algo o Patrimonio arqueolóxico cando pode fornecer un beneficio económico. Esta realidade poucas veces é tida en conta por eses fenómenos do Progreso e da Modernidade que son os técnicos comarcais de desenvolvemento local. Defenderemos a nosa tese cun exemplo, ao noso modo de ver, paradigmático desta actitude colectiva. Un par de parroquias lindeiras da terra de Lemos viven en paz até que chegan rumores dun suposto proxecto de construción dunha autovía. Malia que ninguén viu os planos e ningún topógrafo da Xunta, a Deputación ou o Estado pisou esas terras, os consellos de anciáns das parroquias X e Y comezan a maquinar. Cómpre maximizar o beneficio que conlevan as expropiacións. Supostamente a vía de alta capacidade vai ir pola aba dunha dorsal inzada de piñeiros dende hai corenta anos. O problema xorde cando se poñen en dúbida os límites entre ambas as dúas parroquias e a súa plasmación gráfica sobre o papel. Os ferrados en disputa, aparte de seren capital simbólico da dignidade e orgullo parroquial, tradúcense en moitos cartos de Deus. Até ese intre ninguén reparara nos mollóns e nas medorras, eses túmulos megalíticos neolíticos coñecidos noutras terras como mámoas, modias, arcas ou mamoelas. É o tempo dos avogados e dos peritos. Todos sabemos que os pleitos por lindes son un clásico do imaxinario colectivo deste país. O Arquivo do Reino de Galicia está cheo de expedientes interminábeis sobre currunchos milimétricos, sobre tesouro agochados e mollóns removidos. Nada novo nun país minifundista atlántico. Évos o mesmo Coristanco que Connemara, como ten dito Quico Cadaval, con moita razón.
O galego fetén, como diría Manuel Rivas, ten auténtica reverencia pola escrita. Quizabes sexa un recordo do analfabetismo endémico, un trauma da emigración, non sabemos. O que si é certo é que o pequeno propietario deste país garda coma o maior tesouro os documentos das leiras que lles leigaron as xeracións precedentes. Este devezo pola escrita debeu ser tan evidente que así se explica que durante a francesada, tanto soldados coma paisanos queimasen os arquivos onde se gardaban rendas e foros, coma unha ilusoria liberación revolucionaria dos servos da gleba. “Ante papeles calan barbas” é un coñecido dito que se repite a cotío para zanxar debates de cantina. Este apego documental do galego fetén fai que nos pleitos por lindes comecen a ser contratados non só peritos agrícolas e avogados, senón tamén historiadores e documentalistas, especialistas que saiban transcribir os vellos pergameos escritos na ilexible cursiva castelá. Nunca se cotizou tanto no agro galego o Catastro de Ensenada de mediados do século XVIII.
Voltando ao litixio lemavo que vos comentabamos, a cuestión non era doada, xa que os lindes entre parroquias defínense de xeito definitivo en época altomedieval, contra os séculos XI e XII, e daquela apenas contamos con documentación ao respecto. Perante esa ausencia de vellos papeis, os galegos xóganse todo coas pedras chantadas dende sempre. E aquí hai categorías. Non é o mesmo unha pedra con letras ca unha pedra sen nada ou unha pedra con debuxos. Esta é unha diferenza básica que define o ethos galaico e explica, entre outras cousas, o pouco aprecio que lle tiveron as comunidades locais aos petróglifos. Xa Buenaventura Aparicio Casado amosou hai tempo a prática ausencia de referencias folklóricas referidas á arte rupestre en comparanza coas medorras e os castros. Os debuxos dos petróglifos non poden competir coas letras dos mollóns de término, tan ben estudados polo ourensán Xesús Ferro Couselo. Neste caso da terra de Lemos os marcos correspóndense con grandes blocos de xisto cuarcítico chantados, seguindo unha prática tradicional na zona. Na meirande parte dos casos, obsérvanse rebaixes intencionais a xeito de sucos que semellan marcar o xiro e a orientación do límite cara aos outros dous límites máis próximos. A tradición oral, a antigüidade dos marcos e a súa constatación documental no século XVIII son probas que sancionan no século XXI os límites medievais entre as parroquias X e Y. Outra cousa é convencer a un xuíz que prefire un mapa falso do século XIX, porque é un documento, ao Patrimonio arqueolóxico. Nesta loita in extremis, chegou un momento no que a localización dos túmulos megalíticos, das medorras, resultaba fundamental para a resolución do conflito e para a definición dun linde formado por microtopónimos fermosos e suxerentes, como se cinguisen a Terra Media: A Pena da Burra, A Lomba, o Muíño de Cornide, a Fonte de Chandoiro, o Marco do Val, a Casa da Serra, a Casa da Compañía, a Medorra, a Retorta, Montemiau e a Medorra do Real. A esas alturas a xente das parroquias comezou a preguntar aos vellos, a facer auténtica prospección arqueolóxica, a localizar e limpar os vellóns mollóns, a balizar as medorras neolíticas. Estabamos sendo testemuña de toda unha estratexia de recuperación do Patrimonio arqueolóxico da man das propias comunidades locais, non por amor á arte nin por concienciación patrimonial, senón por interese económico e orgullo identitario. Chegou un intre no que os parroquianos actuaban como auténticos neoarqueólogos, definindo modelos locacionais dos túmulos megalíticos e trazando fronteiras imaxinarias. Cando se atopou a última medorra, que rachaba a hipótese mantida polos da parroquia veciña, un vello da parroquia X exclamou entre aliviado e enchido de razón: Que se crían estes listos da parroquia Y, que ía ser a cousa de medorra en medorra e tiro porque me toca, polo carallo arriba! Isto é o que os especialistas chamamos Posta en Valor.

Aires da República

2011-11-02T17:03:00.005+01:00

Mañá, xoves día 3 de novembro, ás 20:00 horas no Colexio de Fonseca, inaugúrase a exposición AVIADORES DA REPÚBLICA, unha mostra da Asociación de Aviadores da República (ADAR) en colaboración coa Fundación AENA e o ATENEO DE SANTIAGO que pretende dar a coñecer a orixe, historia e traxectoria dos compoñentes das Forzas Aéreas da República. A exposición permanecerá aberta ata o 30 de novembro.
A aviación foi determinante na batalla do Ebro. Nas escavación que fixemos nas trincheiras de La Fatarella contamos como socios aos membros do equipo catalán dirixido por Francesc Xavier Hernández, un dos investigadores que máis ten estudado o papel da aviación republicana. Un bo exemplo é o libro colectivo:
Hernandez, F.X.(Coor); Besolí, A.: Gesalí, D.; Íñiguez, D.; Luque, J.C.: Ebro 1938. Inèdita Editores, S.L., 2005. Barcelona.

O máis estraño

2011-10-28T15:18:00.003+02:00

E ti que vas ser de maior?
Arqueólogo, dixo el. Talvez. Lera un tratado e atraérao, máis que o propósito mesmo de atopar algo, o método. Era un traballo silencioso. Ese preámbulo de cuadricular un espazo e facer a escavación. Era un método que servía para todo tempo. Non só para as ruínas do pasado.

Manuel Rivas, Os libros arden mal

Estivemos antonte na presentación dos Contos reunidos de Manuel Rivas (Xerais) na Libraría Couceiro en Compostela. Rivas falounos da súa pretensión de esculpir o tempo. Ten escrito tamén que Galicia é ese lugar inzado de arqueólogos dun futuro abandonado. Nas súas reportaxes e novelas sempre aparece a Arqueoloxía coma unha metáfora do labor do escritor. Moitas veces emprega o símil da escavación arqueolóxica. Ten deixado para a posteridade páxinas fermosísimas sobre a exhumación dos represaliados nas foxas da guerra civil. Por que che inspira tanto a Arqueoloxía? fomos quen de preguntarlle. E alí abrollou de novo o talento literario deste escritor admirable: porque é unha maneira de tentar superar o límite do coñecible, do apreixable, do intelixible. Rivas firmou ducias de exemplares a leitores devotos de toda caste, idade e condición, firma acompañada por un debuxo demorado feito a partir da pingueira da pruma estilográfica. A tinta escoando polo papel recordoume aos tinteiros que aparecen nas trincheiras republicanas, aos tinteiros das escolas de indianos importados de Bos Aires ou de La Habana. Son estes tempos nos que neste país noso cómpre reencher eses tinteiros, algo que sea acada grazas a xente como Manuel Rivas.

Fotografía: El Mundo.

A situación actual do Patrimonio Galego

2011-10-28T14:54:00.008+02:00

Estes días pasados celebráronse no Consello da Cultura Galega unhas xornadas de reflexión sobre a situación actual do Patrimonio Cultural de Galicia nuns intres no que se está a facer un borrador para unha nova Lei de Patrimonio que supere a de 1995. Entre o público convidado a tal efecto atopábanse esgrevios representantes da xeración formada polos mestres da Arqueoloxía galeguista (Bouza Brey, Taboada, Filgueira) e que desenvolveron o seu traballo no eido da Museística: Carlos García Martínez, Francisco Fariña, Xosé Carlos Sierra, Xosé Manuel González Reboredo, membros da alcumada nos anos 70 a Nova Arqueoloxía galega. Até aquí todo ben. Das novas xeracións de científicos sociais (antropólogos, etnógrafos, arqueólogos) non había apenas rastro neste simposio. Tampouco abondaban os profesionais de empresas privadas e técnicos de xestión do Patrimonio Cultural que coñecen ben a realidade. Estas xornadas de reflexión reflicten moi ben o modelo tradicional no que se baseou o sistema cultural galego dende hai décadas: un metadiscurso sostido por un núcleo de intelectuais emprazados en institucións de memoria con grande capital simbólico, aos que se acode cando se move ou se tenta mover algo. Que cómpre deseñar os contidos do Museo de Historia da Cidade da Cultura, pois se bota mao do comité de sabios, e así sucesivamente. Se en 1995 este modelo xa era caduco, en 2011 xa se pode maxinar un que a Galicia da globalización, a multiculturalidade e a crise non pode alicerzarse en conceptos como cultura espiritual-cultura material ou autenticidade, categorías decote empregadas nos escasos intres de debate destas xornadas.

Dombáter

2011-10-21T16:00:00.002+02:00

Eu era pequeno. Debeu ser polo verao de 1985. Despois dunha copiosa comida campestre por terras de Soneira a miña familia decidiu ir ver o castelo de Vimianzo e mailo castro da Cidá de Borneiro. De volta, ao pondaliano de meu pai deulle por porfiar que quería ver o dolmen de Dombate. Foi pouco antes das primeiras escavacións arqueolóxicas científicas no monumento megalítico a fins dos oitenta que permitiron localizar as súas afamadas pinturas e os idoliños líticos no corredor.
Pero daquela, a anta remanecía orfa e silandeira entre os piñeiros, semellaba um mollón prehistórico en leiras de ninguén, en terras de ningures. Nunca esquencerei aquela imaxe. O paso do tempo quizabes mitifique a estampa, pero desde logo semelloume a vella arca unha mole pétrea soberbia e un bo lugar para mexar.
Non volvín a Dombáter até hai pouco, a piques de rematar a seca primavera de 2011. Vai unha calor abafante, nunha tardiña de San Xoán na que non corre nin unha pisca de aire. O coche deténse nun ermo de brea que vén sendo un enorme aparcadoiro, orfo entre as leiras inzadas de millo. Silenzo. Poderïamos estar nunha vila anónima de Arkansas á hora da sesta, pero non, estamos na zona cero do megalitismo galego, no dolmen de Dombate, propiedade da Deputación Provincial de A Coruña. A escenografía arquitectónica que ocupa este espazo desde marzo lembra eses mastodónticos e feos supermercados Lidl da Europa do Leste, a xeito de sartegos nucleares no medio da chaira loéssica. Semella unha nave nodriza extraterrestre degoldrada sobre a arca de Breogán. Xa chegaron os marcianos e tamén che son galegos, canta razón vos tiña Antón Reixa.
As escavacións arqueolóxicas desenvoltas nos últimos anos descubriron a existencia de estruturas vencelladas a un amplo asentamento neolítico, entre as que destaca unha grande gabia escavada no sustrato rochoso. Quizabes por manter ese aquel prehistórico pola segmentación espacial, o proxecto arquitectónico do actual Dombate conlevou o erguemento dese elemento tan característico do Patrimonio Arqueolóxico galego visitable: o valado, esa verxa que coa excusa de protexer o ben cultural serve para controlar aos de dentro e remarcar a diferenza entre os científicos/especialistas e a xente do común.

Antes, os proxectos arqueolóxicos eran doutra maneira. A Universidade de Santiago, na IIª República, da man de Sebastián González García Paz (exilado en 1936 a Porto Rico) levou a cabo escavacións arqueolóxicas no castro de Baroña e na cidá de Borneiro, veciña de Dombate. Nestas intervencións traballou como técnico Xaquín Lorenzo. Ademais de debuxar o plano do castro, de escavar e estudar os materiais, este mozo estudante limiao fixo un estudo detallado da arquitectura e as tradicións propias da parroquia de Borneiro, empregando como informadores aos veciños que traballaban como peóns escañando no vello castro. Pola súa vez, en Baroña encetou un pioneiro estudo sobre as embarcacións tradicionais de Porto de Son. Vemos como nestes anos de 1932 e 1933 estábase facendo en certa maneira Arqueoloxía Pública no Barbanza e na Terra de Soneira, grazas a unha actitude de convivencia e respecto entre a Arqueoloxía galeguista que se estaba a institucionalizar na Academia e a comunidade local, eses mineiros da Cidá que compuxeron coplas como:

Dailles gracias aos señores
por nos poñer no retrato:
vinte e dous traballadores
e iles dous, vinte e catro.

En Borneiro hai boas mozas,
en Vilaseco a flor de elas,
en Dombate son chorosas
e no Briño micaelas.

O que podemos decir
dentro de catro chavolas.
Que non atopamos mais
que uns anacos de cazolas.

Estas cantigas formaban parte dun novo volume dos Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, no prelo na imprenta de Ánxel Casal en xullo de 1936. O golpe de Estado explica moitas cousas e de aí vén o complexo de autoafirmación gremial dos científicos sociais deste país, o control político, a xestión da información, a interesada separación entre ciencia e sociedade, todos eses prexuízos que fan que no século XXI a posta en valor do Patrimonio marxine a unhas comunidades locais que o único que poden facer e peregrinar en manada a visitar o Museo do Pobo Galego, o seu museo. Se Xaquín Lorenzo erguese a cabeza...
Ao cruzarmos a soleira adentrámonos no universo gris cemento, no formigón armado máis frío e inhumano que se poida maxinar. Dous seres humanos, a xeito de resistentes da lagarteira serie V, reciben ao visitante: o garda xurado e o guía, un arqueólogo indíxena con retranca da boa. Seguindo a vesánica tradición das deputacións provinciais, o complexo foi inaugurado xusto antes das eleccións... sen nada dentro. De pouco lle valeu ao ex-presidente da Deputación. Non renovou cargo. De nada lle valeu tampouco ao propio dolmen. Non hai persoal de limpeza, os aseos están coma o primeiro día, as paredes están orfas de información, agás unha temporeira exposición sobre o propio proxecto arquitectónico. Un exemplo magnífico de metadiscurso escenográfico postmoderno. O guía, Anxo, vate arcanxo de Dombate, guíanos entre a selva de herba cara ao monumento megalítico. Un gato amodorrado bota unha soneca á sombra da cristaleira que conforma a parede vítrea da nave nodriza. Aposta sobre seguro. Anxo cóntanos que os paxaros se despistan e acostumados como estataban a voar entre os ortostatos do dolmen non reparan na mampara cristalina e escachan os miolos sen remisión. O gato só ten que facer a ronda, coma un sereno, para manxar o menú do día. Unha magnífica integración entre espazo natural e patrimonio arqueolóxico, o que comunmente chamamos paisaxe cultural.
Dentro do OVNI a sorpresa non pode ser máis grande. O dolmen está tal cal quedou ao remataren as escavacións de hai vinte anos, cos perfis das cuadrículas, as gabias valorativas e o verdín comendo as pedras. A imaxe lembra á área de recepción dun gran hotel francés, con xardinería incorporada na ambientación de deseño.
Anxo relátanos os comentarios recorrentes duns turistas que pensan que o dolmen o trouxeron doutro lado para metelo aquí, as contradicións dun discurso arquitectónico que seica procura un diálogo entre o visitante e o monumento megalítico. Esta conversa, de existir, debe ser moi semellante á que mantén o gato cos cadavéricos estorniños que se estampan contra o OVNI (quizabes os OVNIs sexan os propios paxariños, quen sabe).
Alí mesmo, ao límite da combustión espontánea, enterámonos que esta cobertura millonaria resposta á necesidade de preservar as pinturas do dolmen, unhas liñas e ziguezagues que non son visibles para o público. Para compensar, os ideólogos deste búnker pretender facer unha réplica a escala real do monumento dentro da sala expositiva. Vendo tamaño despropósito, un prefire lembrar o Dombáter dos 80, e non custa maxinar ao petrucio dolmen exclamar, coma um artista de monólogos: Mexan por nós e dicimos que chove!

Publicado orixinalmente en Galicia Confidencial

Pena Furada

2011-10-21T15:53:00.005+02:00

O proxecto arqueolóxico dirixido por Antón Malde na Pena Furada de Coirós é excepcional por moitos motivos. Cando o sistema cultural galego está desnortado polo recurte nas subvencións, temos aquí un investigador que desenvolve unha intervención as fins de semana coa axuda de entusiastas voluntarios, cidadáns de toda caste e condición. Doutra volta, coa colaboración de Manuel Gago (aos mandos da estratexia de comunicación)acada amosar en tempo real o avance desta limpeza en área dun máis que posible santuario da Idade do Ferro. A Pena Furada é hoxe un espazo revalorizado aberto a todo o país. Toda unha lección de Arqueoloxía Pública comprometida nestes tempos de debacle. Parabéns e grazas polo agarimo e interés co que recibides as visitas.

http://www.manuelgago.org/blog/index.php/2011/10/16/libro-de-visitas-de-pena-furada-xurxo-ayan/

Imaxe tomada de capítulo 0

Inauguración

2011-10-14T11:27:00.003+02:00

Este 12 de outubro, festa nacional en Guinea Ecuatorial, o ditador Obiang aterrou na illa de Corisco para inaugurar o aeroporto internacional, unhas obras que coñecedes benos que seguides arqueoneixon. Para ver como funciona este rexime demencial guindamos aquí uns extractos da versión propagandística oficial:

El alcalde de Corisco dio la bienvenida a todos los presentes y recordó que el Presidente Obiang era el primer y único mandatario del país que había llegado hasta allí, porque ningún otro, ni durante la época de la colonia, ni durante el periodo de posterior dictadura, lo había hecho [o golpe de Estado deste fulano foi en 1979].
Por su parte, el responsable de la empresa Somagec –encargada de la construcción del proyecto- ambién habló del proyecto del nuevo puerto que próximamente se comenzará a construir y que servirá para recibir barcos de mercancías y deportivos. Será un puerto cuyo diseño respete el medio ambiente y la peculiar configuración que caracteriza a la isla, con su característica “estela” de arena. Por ello, esta infraestructura estará construida a 250 metros en el interior del mar y conectado por un puente sobre pilotes.
El Viceprimer Ministro Segundo Encargado del Sector Político y la Democracia y Ministro de Obras Públicas e Infraestructuras, Demetrio Elo Ndong Nsefumu, añadió datos sobre las nuevas infraestructuras de Corisco y recordó que todas ellas serían acometidas por el Gobierno con el fin de impulsar a la isla hacia un próspero futuro económico por medio del turismo; por eso, también mencionó que, junto con el aeropuerto y el puerto, se construirá un atractivo complejo turístico con bungalows de lujo. Asimismo, Demetrio Elo Ndong Nsefumu indicó que éste es un buen momento para que las iniciativas y los inversores privados presenten proyectos de este tipo.
Antes de que hablase el Presidente, tuvieron su turno los ancianos de la isla, quienes recordaron cómo, antaño, en las tierras del aeropuerto se cazaba y se pescaba y cómo esperaban que de nuevo estas tierras trajeran alimento a su pueblo, pero ahora por medio de una forma de vida actual. Los ancianos también mostraron su agradecimiento por la llegada a Corisco de todas estas innovadoras obras.
“Ya desde hace años, algunos turistas venían a Corisco arriesgando su vida en cayuco, lo que demuestra que es un lugar para el turismo”, dijo el Presidente, al inicio de su discurso ante la población de Corisco, a la que agradeció su masiva presencia.
Dirigiéndose a los corisqueños, el Presidente les invitó a realizar el cambio de mentalidad oportuno para recibir a todos los visitantes que llegarán a la isla. “Hacemos esto porque nos consideramos hijos de Corisco. Somos hijos de Corisco. Si ayer Corisco era un lugar olvidado, a partir de ahora será un lugar que frecuentarán todos los compatriotas de Guinea Ecuatorial”.

Oficina de Información y Prensa de Guinea Ecuatorial.
Fotografía de Fernando el Africano.

http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=1972#

Pasado incautado

2011-10-13T14:08:00.002+02:00

A vila vella de Corbera d'Ebre foi destruída durante a guerra civil. Así quedou, coma unha lembranza material para as novas xeracións da trauma do conflicto. A vida detívose en 1938, co impacto das bombas, os derrubos dos muros, o sangue verquido nas rúas. Semella unha escenografía para un spaguetti western, un lugar no que se detivo o tempo, fosilizando até o presente accións humanas, xestos e mesmo palabras. Nesta vella portada case que medieval, aínda se rexistra arqueoloxicamente o peso do anarcosindicalismo de 1937 e 1938: Incautat C.N.T.

Os caídos

2011-10-11T10:35:00.001+02:00

Rajoy leva anos defendendo a idea de que á xente non lle preocupa o pasado, que iso da memoria histérica é para pailáns que non queren progresar. Pois ben. A escasos meses das eleccións semella que un aspecto básico do seu programa eleitoral é reabrir o Valle de los Caídos para o goce dos patriotas súbditos do Rei das Españas.
O sangue verquido polos republicanos españois na construción dese tétrico mausoleo quixo ser camuflado en plena tecnocracia tardofranquista mediante o seu uso como osario dos caídos nos dous bandos. Esta estratexia materializaba a idea da traxedia da guerra civil coma unha tola e inevitable loita entre irmaos, coma un exemplo máis do espírito cainita dos españois. Na Fatarella recordan moi ben aquela campaña. Eduard ten sesenta e tantos anos; cando neno botaba ao rego os cranios e ósos humanos que medraban da terra, mentres a súa mai esbagoaba sen consolo. A outros raparigos non lles deixaba xogar nas leiras, nos terrados e nos eidos, e mentíanlles os pais dicindo que aqueles ósos eran de animais. Eduard lembra cando chegaron as brigadas de Madrid a comezos dos anos sesenta, abriron a saco os campos e encheron camións enteiros de anacos de esqueletos. Homes sen nome que pasaban a ser unha masa anónima, exército de terracota para acompañar ao máis alá ao ditador, no Valle de los Caídos.
Os labregos e as labregas da Fatarella e destas terras altas do Ebre souberon velar con dignidade os mortos nos campo de batalla. Durante dous, tres anos, os cadavres quedaban estrados nas trincheiras até que unha persoa decente guindaba cachotes de caliza para cubrir os corpos. Soldadiños de chumbo. Carne de canón. Como os soldados franquistas abatidos na contraofensiva final cuxos corpos eran esmagados polos seus propios tanques. O asasino Yagüe tiña moita présa por entrar en Barcelona.
Durante o franquismo, os veteranos do bando nacional inzaron a bisbarra de monolitos en homenaxe aos seus compañeiros, monumentos conmemorativos que se respectaron en Catalunya, malia a típica pintada grafiteira de turno. Aquí podemos ver o tributo en pedra ás brigadas navarras (requetés traizoados por Franco despois) ou mesmo o monolito ao Tercio de Monserrat, co seu texto en catalán. Fronte a trincheira que estamos escavando, outra pedra recorda a un panzerführer alemán abatido cando sobranceaba o seu tanque. A familia deste soldado nacionalsocialista acode cada ano a depositar un ramo de flores e renderlle homenaxe.
Durante corenta anos foi imposible facer este tipo de cousas cos caídos pola República. A chegada da democracia non acabou con esta actitude miserable. A iniciativa levada a cabo dende a Generalitat de crear unha rede de Espais de Memòria por toda Catalunya conlevou a apertura dun pequeno museo adicado aos brigadistas internacionais nesta vila de La Fatarella. Dentro podemos ver como se equiparan vidas e traxectorias, a bandeira nazi e maila republicana, como se tenta homoxeneizar o conflicto, igualando a mercenarios italianos, a comisarios políticos estalinistas, á Lexión Cóndor e aos voluntarios chegados de todo o mundo para defender as liberdades. Este patético discurso complementa o Memorial de Les Camposines, onde se gardan os restos daqueles soldados republicanos mortos na batalla do Ebre. O sitio sepulta con formigón armado a dignidade desa xente, vén sendo un tanatorio sen vontade ningunha de recuperar a historia persoal deses mortos. Unha copia barata do Valle de los Caídos. Ambas as dúas escenografías procuran o mesmo resultado: agochar o pasado e a realidade dese conflicto.
O caso de Charly, o esqueleto do soldado republicano exhumado por nós na trincheira de Raïmats, na serra da Fatarella, estes días pasados, é todo un exemplo deste modelo de xestión da memoria, un modelo cercano a aquela adicatoria firmada por Camilo José Cela introducindo o seu volume San Camilo 1936: “A los mozos del reemplazo del 37, todos perdedores de algo (...) Y no a los aventureros foráneos, fascistas y marxistas, que se hartaron de matar españoles como conejos y a quienes nadie había dado vela en nuestro propio entierro”. Para este Premio Nobel os brigadistas internacionais eran unos cursis seudoliterarios que vinieron hasta aquí para recibir estopa.
Si efectivamente, os arqueólogos coma nós reabrimos feridas do pasado. Charly, en efecto, recibiu moita estopa; e nós documentamos as feridas: ten a man dereita mutilada, a perna dereita fracturada, metralla en todo o costado dereito... O que é seguro é que Charly non morreu para que setenta e tres anos despois a extrema dereita española reabra o Valle de [algunos] de los Caídos, nunha España supostamente democrática.

Publicado orixinariamente en Galicia Confidencial

Conferencia africanista

2011-10-10T12:16:00.005+02:00

Este martes, 11 de outubro, ás 18:00 horas, no Salón de Actos do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, Ruy Llera Blanes (Universidade de Lisboa) impartirá a conferencia Patrimonialización Personal: Trayectorias Proféticas, Biografías y Conflictos de Memoria en África.
O obxectivo desta charla é reflexionar sobre procesos de patrimonialización persoal, a partires do estudo de caso dun movemento cristián profético en Angola. O argumento principal será unha descrición histórica de como unha traxectoria biográfica concreta dun líder relixioso angoleño (chamado Simão Gonçalves Toco) tense transformado, a través de procesos de memorialización, transmisión e conflicto, nun patrimonio público (relixioso, político, estatal) onde converxen dimensións ao tempo materiais, ideolóxicas e espirituais. O investigador falará, asemade, da súa experiencia antropolóxica de construción dunha etnografía de memorias proféticas en Angola e na diáspora angoleña.

http://lisboa.academia.edu/RuyLleraBlanes

Fotografía: oración tocoísta nalgures en Angola, circa 1972.

O Leigado Celta

2011-10-07T09:34:00.004+02:00

Vía Xornal Certo enterámonos de que o vindeiro sábado 15 se vai presentar en Porto do Son o documental O Leigado Celta, unha produción de Explora Films en colaboración con TVE e a Canle Historia, dirixida por José Manuel Novoa. Nós temos participado como asesores na realización deste documental, e nel aparecen imaxes das escavacións desenvoltas polo noso equipo de traballo na Lanzada o ano pasado, dirixidas por Rafael Mª. Rodríguez Martínez (Deputación de Pontevedra).

http://certo.posterous.com/porto-do-son-presentan-el-legado-celta-o-venr
http://www.explorafilms.com/noticias.php?id=75

Si me quieres escribir, ya sabes mi paradero

2011-10-05T19:52:00.005+02:00

Na ecavación arqueolóxica da trincheira republicana de Raïmats atopamos un tinteiro, unha peza moi común nas posicións dos leais, como sinala Alfredo, que leva escavado unhas cantas. Uha vez máis, esa combinación da espada e da pluma. A campaña de alfabetización levada a cabo dende 1931 proseguiu dentro do Exército Popular até a derrota de 1939. Intelectuais e artistas antifascistas, mestres, escolares aproveitaban o tempo libre na retagarda para ensinar a ler e escribir aos compañeiros que non sabían. Mesmo os brigadistas internacionais colaboraban nos traballos do campo cos labregos e participaban nestas labouras de formación. Na batalla do Ebro líase moito. Hai unha manchea de retratos colectivos de brigadistas con xornais en todos os idiomas, dende o árabe ao inglés pasando polo sueco. Pero tamén se escribía. Como esas últimas cartas enviadas á familia, expostas en memoriais e museos sobre a batalla do Ebre. Pingas de tinta sobre papel antes do último suspiro, antes de que as pingas de sangue enchoupen para sempre os ollos.

Con mi arado abro los surcos
con mi arado escribo yo
páginas sobre la tierra
de miseria y de sudor.

A xirafa

2011-10-03T16:28:00.003+02:00

A estratexia de promoción turística da contorna de Puebla de Lillo baséase no turismo de temporada invernal e na divulgación dunha visión idílica e narcotizante da paisaxe natural desta zona ubicada nas estribacións dos Picos de Europa. Nesta liña instálase comodamente a Aula de Natureza e outras escenografías un chico máis grotescas coma o Museo de Fauna Salvaxe que recolle a colección dun furtivo particular grazas a subvencións públicas. O gracioso foi que cando xa estaba rematado o edificio tiveron que tirar o teito e facer unha nova pranta para que entrase o corpo disecado dunha xirafa. Paga Europa.
Tralo noso periplo por terras montesías marchamos ás terras do Ebre a pescudar a coñecida coma primeira batalla da Segunda Guerra Mundial. Chegamos a La Fatarella, unha fermosa vila que conserva a améndoa medieval, inzada de arcos oxivais e vellas casas que un día pertenceron á Orde do Temple. Emprazada perto de Gandesa, os seus mil habitantes viven do sector agropecuario. Estamos en plena vendima. O noso palista, Óscar, ten un aire a Silvester Stallone. Coa súa máquina ten exhumado unha manchea de restos da guerra civil ao habilitar terrados para viñedos e amendoeiras. De pequeno fartouse de xogar con granadas Lafitte até que un día o fulminante dunha delas deulle un bo susto. A nosa contraparte nestas terras é a Asociación Lo Riu, adicada á recuperación do Patrimonio arqueolóxico e histórico vencellado á batalla do Ebro.
A alma mater desta entidade é Joan, un soldador xubilado que ten loitado por preservar a memoria dos que morreron pola República nesa cartografía mítica da batalla do Ebro: as serras de Cavalls, Pándols e La Fatarella. Nesta última serra, inzada de aeroxeradores eólicos, comezamos a escavar unha trincheira republicana, nun outeiro que se convertiu no epicentro da retirada republicana trala derrota. Cincocentos homes escollidos para manter o combate corenta e oito horas, o tempo xusto para que pola ponte de Flix se replegasen ordeamente vinte e cinco mil compañeiros. Cincocentos heroes que foron aniquilados polos tabores de regulares, as brigadas navarras e os carlistas cataláns do Tercio de Monserrat, axudados pola aviación e os panzer da Lexión Cóndor. Os nacionais tiveron 220 baixas. Unha masacre.
Pau era un adolescente en 1938. El e outro compañeiro foron reclamados polos republicanos e puxéronos a escavar trincheiras na Fatarella. Moitos anos despois, el mesmo mercou algunhas leiras ocupadas polas gabias que el escañara de pequeno, e adicou moito tempo e esforzo a rechear con blocos de caliza o interior das trincheiras, cheas de cadavres. Traumas da infancia en guerra. A mai de Joan adicouse, coma outras familias na postguerra, a recoller casquillos, granadas e proxectís para vendela como ferralla. Seica ela fitaba con desconfianza este negocio porque pensaba que se voltaría empregar ese metal para fabricar nova munición que podería ser empregada nunha nova guerra contra eles, a xente do común.
Pola súa vez, Xavier é profesor da Universitat de Barcelona e experto en Didáctica do Patrimonio. Dirixe o equipo catalán que colabora connosco nas escavacións das trincheiras republicanas da Serra de la Fatarella. Cóntanos como a súa mai mantiña a lembranza dun feito que forma parte da memoria colectiva da xente do barrio emprazado ao sopé do zoolóxico de Barcelona. Nos últimos meses da guerra, cando os suministros fallaban e os avións alemáns e italianos bombardeban sen cesar a cidade condal, a fame era a negra. As familias do barrio decidiron entrar no parque da Ciutatdella. Botaron man da xirafa e dela comeron centos de persoas.
A visión predominante da guerra civil vixente na sociedade española é a que chantou a manobra propagandística franquista (da man dun xove Manuel Fraga) co gallo da celebración dos vintecinco anos de paz en 1964. Este enfoque pretende ollar o conflicto coma unha xirafa que albisca dende o alto o que acontece alá embaixo, como se non fose con ela. A imaxe cambia cando indagamos sota terra, com diuen en aquestes terres de l’Ebre.

Fotografía: bombardeo italiano sobre Barcelona durante a guerra civil. As bombas acabaron con homes, mulleres, nenos e tamén animais do Zoo da cidade.

Vidas que dejé cruzadas

2011-10-03T16:10:00.004+02:00

O achádego de Charlie conlevou un notable impacto mediático, que quedou en nada se o comparamos coa polémica que seguiu co gallo da súa exhumación. Deixamos aquí un par de links para que saquedes a vosa opinión ao respecto. Para nós, é triste comprobar coma ao final o que menos importa é este individuo que deixou a súa vida entre amendoeiras e oliveiras, nutrindo o seu corpo a caliza dos terrados onde transcorren novas vidas. Como dicía Jacinto Antón, a guerra de Charlie non rematou aínda. Toda escavación arqueolóxica ten a súa banda sonora. A nosa estadía en La Fatarella lembra aqueles versos de Quique González:

Vidas que dejé cruzadas
Vienen encendiéndose
Vidas que dejé cruzadas
Vienen persiguiéndome

Fotografía: equipo de escavación de La Fatarella, no Casal do pobo, coa xente do Concello e de Lo Riu.

http://www.elpais.com/articulo/cataluna/Generalitat/queda/soldado/Ebro/equipo/elpepiespcat/20110930elpcat_10/Tes

http://www.elmundo.es/elmundo/2011/09/30/galicia/1317404752.html

Pascual e Salvador

2011-09-29T14:40:00.002+02:00

Seica no primeiro terzo do século XX uns emigrados de Puebla de Lillo a México voltaron ao pobo portando nas maletas moreas de cartos e no maxín ideas anarquistas. O primeiro que fixeron foi unha grandiosa biblioteca, fornecendo a cada casa duns cantos ferrados de libros, sobre todo clásicos da literatura universal, cunha certa querencia polos autores gregos, franceses e rusos. Pascual e Salvador medraron nese ambiente, e as leituras servíronlle para abrirse camiño na vida, un como Garda de Asalto e o outro como aprendiz de mestre.
Cando se subleva o exército de África, no pobo non saben o que está a acontecer. Nas últimas eleccións gañara a Fronte Popular, grazas sobre todo aos votos dos militantes da Unión Repblicana do leonés Odón. Tamén axudaran os azañistas e os socialistas. Comunistas apenas había. E a dereita contaba con boa saúde. Naqueles días do golpe de Estado, o centro informativo radicaba na estafeta de correos, dende onde enviaron a Salvador en bicicleta a por novas da guerra, á vila de Boñar. Nada máis chegar os falanxistas aplicáronlle un litro de aceite de ricino. Non fixeron falla máis avisos. Antes da chegada da centuria dos falaxistas e o tabor de regulares, rapaces como Salvador e Pascual buliron cara aos portos de Tarna e San Isidro para formaren parte do Exército Popular. A fronte quedou estabilizada cun valado electrificado que discorría ao sopé do Peña del Águila, en mans franquistas, e da dorsal da Granda, sobre a aldea de Cofiñal. En toda esta paisaxe militarizada sobrancea como eixo vertebrador do espazo un cumio penedío que se ergue coma un volcán no fondo de val dun pequeno afluente do río Porma: o cueto de Castiltejón. Castro da Idade do Ferro, oteadeiro de osos nos tempos baixomedievais e escenario mítico de lendas de mouros, ouros e tesouros agochados, foi reocupado no outono de 1936 por unha posición militar republicana. Os batallóns de fortificación do Consello Rexional de Asturias e León así como a comunidade local traballaron arreo para escavar liñas de trincheiras que aínda gabean polas abas do vello asentamento prerromano, rachando o monumental trazado de socalcos, cómaros e murallas. Varios pozos de tirador coroan os puntos máis estratéxicos, mentres nun rechao superior, fronte á Peña del Águila, se escañou unha sorte de observatorio e punto de comunicación cuberto cunha placa de formigón, mistura de morrillo, coios e cemento ruín. O sistema defensivo completouse cunha cova escavada na rocha, con senllas galerías rematadas en troneiras (rosetóns de caliza e lume) orientadas cara ás posicións franquistas. Estas covas-refuxio foron unha innovación poliercética levada a cabo polos mineiros asturianos, bercianos e leoneses, moi efectivas contra os ataques da superior aviación inimiga. Mesmo nas memorias dun membro da Lexión Cóndor se cita a efectividade deste tipo de solucións defensivas.
No mes de maio de 1937 ten lugar a última ofensiva republicana co gallo de conquerir Puebla de Lillo. Na Peña del Águila morreron homes a mancheas. Os moros levaron todas as de perder até darse o caso de que as últimas cargas para desaloxar aos republicanos facíanse cos sarxentos apuntado coas pistolas aos marroquinos. Cousas da guerra colonial. O fracaso da ofensiva supuxo o comezo da fin. Franco dá orde de solventar a Fronte Norte antes do inverno. Salvador e Pascual saben que pouco queda por facer. Aillado o Consello de Asturias e León os problemas de suministro son insalvables. E a non falemos de armamento. Mentres eles contaban con excedentes da Primera Guerra Mundial (como as balas ianquies Western de 1916, 1917 e 1918, vendidas aos franceses que despois revenderon aos rusos e despois os xa soviéticos enviaron como axuda á República española) os sublevados contaban con balas nazis (alemás e austríacas) do trinque.
Estas dúas semanas atrás fixemos unha escavación arqueolóxica no refuxio ocupado, entre outros, por Salvador e Pascual. Bombardeado pola Lexión Cóndor en maio de 1937 foi reocupado até a batalla final de setembro do mesmo ano. As posicións de Castiltejón e Arboleya quedaron copadas por unha manobra envolvente dirixida, entre outros, por Muñoz Grandes, futuro xeneral da División Azul e ministro de Franco. Chegou o intre da derrota. Salvador e Pascual quecen as maos nunha pequena fogueira improvisada dentro do refuxio, lamben as últimas pingueiras do leite condensado na lata de La Rosita (empresa madrileña confiscada polos milicianos), abren a última lata de sardiñas “Importé d’Espagne”. Manda truco. Se tivesen chegado suministros de armas da Francia da Fronte Popular en vez de sardiñas outro galo cantaría, pensa Pascual. E Salvador replica: e por riba as sardiñas xa eran nosas, mecago en mi manto!
Botan unha soneca e ao abrente deciden entregarse na recta de Lillo. Salvador guinda pola aba abaixo o seu casco checoslovaco, afuracado, orfo. Un grupo de falanxistas e outro dunha brigada navarra fanse cargo deles. Tan pronto como estran o Mauser ao chao, cáelles unha malleira. Nesta fronte, non se cumpriu a idílica orde de non represaliar a aqueles que non tivesen “delictos de sangue”, segundo a terminoloxía dos sublevados. Os soldados republicanos que se entregaron foron torturados e afusilados sen compaixón. Con Salvador e Pascual ían dous irmáns asturianos, cantareiros que gravaran un disco de cantos populares no tempo das Misións Pedagóxicas. Tivéronos cantando toda a tarde e pola noite asasináronos na tapia do camposanto, xunto cos dous amigos de Castiltejón. Aquela noite os regulares acendían unha nova fogueira na fría noite botando man da biblioteca das casas. As faíscas escoaban no ar xunto coa cinsa degoldrada sobre os restos queimados de obras de Platón, Sófocles e Esquilo.
Na cova do cueto de Castiltejón aínda se poden ver hoxe gravadas a lapis na rocha caliza os nomes de Salvador e Pascual, ao carón duns números posiblemente correspondentes á calibración dunha peza de artillería. A caída da fronte dos Portos conlevou a conquista definitiva de Asturias, caíndo Xixón a fins de outubro de 1937. A República española comezaba a perder a guerra.

Fotografía de Víctor García Rodríguez.
Publicado orixinalmente en Galicia Confidencial.

Homenaxe

2011-09-25T15:45:00.006+02:00

Esta é a primeira exhumación con metodoloxía arqueolóxica do corpo dun brigadista internacional no Estado español. Como comenta Jacinto Antón, a emoción chegou a todos os membros do equipo, por moitas razóns. Por rexistrar cada detalle da morte cruel dun mozo. Polo estado de conservación dos restos. Porque é un paso máis no recoñecemento da utilidade científica, social e crítica da Arqueoloxía do pasado contemporáneo. Porque é un paso máis que anima aos voluntarios de Lo Riu, Associació per l'Estudi del Patrimoni Arqueológic i Històric de les Terres del Ebre a seguir traballando pola memoria histórica do seu berce. Porque non todos foron iguais. Porque non abrimos feridas. As únicas feridas reais son as que se testemuñan no corpo destrozado deste voluntario anónimo.
En Luna de lobos, de Julio Llamazares, os guerrilleiros protagonistas apresan a un crego delator e obrígano a rezar na foxa na que foi soterrado un compañeiro: ¡No es un perro, coño, es un hombre! berra o irmao do falecido. Charly non é un can. Recuperar o seu corpo é a mellor homenaxe que lle podemos facer. Posiblemente os seus restos vaian acougar para sempre no memorial de Les Camposines.
Saúde e República, Charly.

Fotografía de época: fotograma dun documental gravado polos membros da Brigada Lincoln en Catalunya e Aragón pouco antes do inicio da batalla do Ebro. Cinta descoberta en Nova Iorque en 2010.

115 días

2011-09-25T15:23:00.004+02:00

Unha vez levantado o cadavre de Charly, a base da trincheira amosa o seu último intre con vida. Unha recua de casquillos fálanos das últimas ráfagas disparadas a discreción contra os atacantes. Dous peines enteiros amosan que Charly ía armado até os dentes para o combate final. Non tivo tempo de utilizalos. O mesmo aconteceu coas dúas granadas de man, unha ebaixo do seu cranio. A distribución dos caquillos evidencia que estes homes da mítica brigada Lincoln foron copados nunha manobra envolvente. Charly disparaba cara atrás, de aí que os casquillos e a súa propia posición se ubiquen contra o perfil exterior da trincheira. Unha bomba de man posiblemente acabou coa súa vida e cos seus 115 días de loita ininterrumpida no Ebro.

Onde Charly perdeu o seu fusil

2011-09-25T15:12:00.002+02:00

Charly quedou estrado contra o perfil da trincheira, mutilado e acribillado pola metralla. Conserva praticamente todo o equipamento, incluíndo un frasquiño de medicina no que se preservou incluso o tapón de corcho. Botamos en falla o fusil soviético Mosin-Nagant e o casco, de seguro recuperados polo inimigo. Charly foi un dos cincocentos brigadistas elixidos por Tagüeña para defender a serra da Fatarella e permitir o paso ordeado do Ebro pola ponte de Flix. Os cincocentos foron aniquilados polas tropas moras, brigadas navarras e tercio de requetés de Montserrat, superiores en artillería, aviación, suministros e armamento. Hoxe Jacinto Antón firma en El País unha reportaxe sobre o noso Charly, na edición de Catalunya.

http://www.elpais.com/articulo/cataluna/ultimo/heroe/batalla/Ebro/elpepuespcat/20110925elpcat_1/Tes

UE012

2011-09-24T08:39:00.007+02:00

O noso compañeiro Alfredo González Ruibal deunos a posibilidade de vivir unha experiencia arqueolóxica abraiante no marco do seu proxecto de Arqueoloxía da Guerra Civil Española. Estes dous últimos días escavamos, entre outras cousas, a UE012, nunha posición republicana en La Fatarella (Tarragona). UE012. Un aséptico número que, normalmente, pasa a formar parte das memorias arqueolóxicas e dos diagramas Harris. Nalgúns casos, ese código correspóndese con restos humanos, distantes de nós no tempo. Pero que pasa cando ese esqueleto (o que seremos nós algún día en algures) é o dunha persoa cunha historia que podemos lembrar? Daquela deixa de ser unha seria, rigorosa, falsamente obxectiva unidade estratigráfica. O que lle gostaría a eses arqueólogos cientificistas que pensan que política e ciencia non teñen nada que ver. Isto é o que acontece co brigadista internacional que atopamos ao sopé do corte dunha trincheira en zigue zague. Entre nós preferimos chamarlle Charly antes ca UE012.
Déixovos co maxistral post de Alfredo para adentrarvos na historia dun rapaz novo que faleceu de xeito cruel. Un mangallón que morreu demasiado novo. A historia dun heroe estrado coma un can nunha trincheira. Entrementes, a douscentos metros, nun outeiro cercano un coidado monolito recorda a una panzerführer alemán abatido no seu tanque en 1938.

El último soldado del Ebro
Estamos excavando una trinchera que fue testigo de duros combates a mediados de noviembre de 1938.
Son los últimos días de la Batalla del Ebro. Un grupo de hombres valientes permanece en las fortificaciones de La Fatarella, las cuales constituyen la última barrera republicana en la margen derecha del Ebro. Su misión es vital: si no logran retener el tiempo suficiente a las tropas de Yagüe, decenas de miles de soldados leales serán aniquilados. Ningún defensor sobrevivirá al ataque franquista, pero la bolsa del Ejército Popular se salva.
Las fortificaciones en las que trabajamos en el lugar de Reïmats han sido muy alteradas por los trabajos agrícolas. De la trinchera superior del cerro donde excavamos apenas se conservan los vértices de los zigzags, porque un canal de irrigación la ha destruido en su mayor parte. Nos concentramos en el escasísimo espacio que nos queda y no albergamos muchas esperanzas.
Pero nada más comenzar a limpiar el corte del canal, nos llevamos una enorme sorpresa.
En uno de los vértices del zigzag, salvado milagrosamente de la pala excavadora, encontramos in situ e intacto el cadáver de un defensor republicano. La exhumación va revelando poco a poco detalles de este soldado y de su muerte.
Sabemos que cayó bajo la metralla: un fragmento seccionó en dos su fémur derecho y se incrustó profundamente en el hueso; nueve trozos de metralla están alojados en el interior de su caja torácica, igualmente en el lado derecho. La explosión debió seccionarle la mano del mismo lado: el cúbito aparece seccionado y no hemos encontrado restos de los dedos. El pie izquierdo se encuentra retorcido en una posición imposible bajo la pierna derecha.
El soldado se derrumbó de espaldas, sobre su mochila, en la misma posición donde había estado disparando frenéticamente. El suelo apareció cubierto de casquillos de Mosin Nagant. Es fácil imaginarse a las tropas de Yagüe avanzar inexorablemente ladera arriba, mientras el suelo de las trincheras republicanas se colmata de vainas expulsadas por los fusiles de los defensores. En otro de los zigzags que excavamos aparece medio centenar de casquillos, mezclados con cartuchos de Mosin y de Máuser español.
El soldado que exhumamos se derrumbó con todo su equipo y nadie se molestó en recogerlo: trinchas de lona (cuya huella ha quedado marcada en el óxido de los pasadores y hebillas), cinturón, chaqueta, botas, macuto, bolsa de costado, tres cargadores sin usar de Mosin, dos granadas de fragmentación polacas, escudilla para el rancho, una taza metálica, una botellita de vidrio verde tapada con un corcho (de licor o de medicina) que se hizo añicos al desplomarse el cuerpo. Otros objetos corroídos que aún no hemos podido identificar.
El soldado de Reïmats es una persona que sacrificó su vida para que miles de sus compañeros pudieran salvarla. Excavar su cuerpo es recordar su muerte y honrar su memoria.

Fotografía de Alfredo González Ruibal.
http://guerraenlauniversidad.blogspot.com/

Furtivos e furtificacións

2011-09-16T16:08:00.005+02:00

Unha das cousas que máis nos chaman a atención desta estadía por terras de Lillo é a grande cantidade de afeccionados á Arqueoloxía, furtivos e amantes dos detectores de metais que hai por estes lares. Este tema, o da relación entre científicos e esta xente, é delicado, e interesante. Polo momento temos identificado varios tipos de persoas. Hoxe vánvos tres:
O castrólogo chungo. Home gris, erudito local xubilado que ten adicado a súa vida ao estudo da historia da comarca de turno. Mal educado, adopta unha postura de desconfianza e recelo cara aos arqueólogos oficiais. Con todo, a súa curiosidade pode máis, comeza a durmir mal pensando que farán estes guajes no seu territorio. Por suposto, parte da base de que non temos nin puta idea. A nosa primeira conversa foi así: Sen saúdar nin nada. Quién sóis? Para quién trabajáis? Que buscáis? Trala resposta ao interrogatorio, pregunta se utilizamos detector de metais. No... A súa lacónica resposta: Pues entonces es difícil. Este home dínos que da guerra non sabe nada. Por suposto, ten escrito dous volumes sobre a historia da zona cuns cantos folios sobre a guerra. Volumes que non pensa dar a coñecer e supoñemos levará canda a el á tumba. Dende aquela, nin saúda, pero se preocupa polas novas de prensa que reflicten o noso traballo. Unha tarde, aparece na terraza do bar no que estamos e con ese estilo mafioso tan característico, limítase a afirmar: O sea que encontrásteis una fíbula. E cunha cara de tolo, repite varias veces ¿Dónde salió, dónde salió, dónde salió? Quiero verla, aunque sea para dibujarla. Un compañeiro, experto nos castros astur leoneses fornécelle información sobre a peza, paralelos, cronoloxías e demáis e el interrompe cunha frase lapidaria: No me digas nada de eso, no me cuentes historias, a mi sólo me interesa el formato (sic). Este erudito local fetichista é un auténtico delincuente que ten todo un museo ilegal na casa. Un furtivo dos pés á cabeza.
O castrólogo riquiño. Xubilado, de esquerdas, que coñece o territorio como a palma da súa mao, cunha intelixencia natural fóra do común. Artista e autodidacta, a súa paixón son os castros. Non ten problema en amosar no móbil os seus achados, dende unha máscara antigás da guerra, pasando por pinturas románicas nunha ermida esborrallada no monte ou un machado plano calcolítico. Cando fala, gosta de empregar termos como datación, habitáculo, estructura, etnogénesis... Este home leva tempo convencido de que o cueto de Castiltejón é un castro, el castro madre de esta zona. Sabe ler a paisaxe e afirma que si yo digo que es un castro, es un castro, no hay otra. Por suposto, visita a escavación e procura unha historia detrás de cada pedra. Cidadán concienciado sempre pon en coñecemento da Arqueoloxía oficial e da Administración os seus achados e os seus coñecementos cando se enceta unha obra que afecta a restos arqueolóxicos. Por suposto, está totalmente desencantado con estes axentes patrimoniais. Non o escoitan, e el sabe, sabe ler as pedras. Por iso, mentres non hai confianza dosifica a información para tantearnos, para ver como respiramos. A xente da montaña seica é así. Aparte da guerra, a súa paixón son os verdes castros. Por iso nos levamos ben, porque todos somos, no fondo, castrólogos aos que lles gustan as pedras e as cousas de antes, como dicía meu avó.
O castrólogo peliculeiro: home do mundo audiovisual que xa ten no maxín a película que quere gravar, inspirándose en realidades evidentes: que hai unha calzada romana que pasa ao sopé do castro, pois é unha proba da conquista augustea do poboado fortificado, e así sucesivamente. O castro valórase pola profundidade á que se atopa, os castrexos de Castiltejón controlaban as minas de talco. Non importa que as minas sexan dos anos 1920, seica os astures xa tiñan pó de talco para aliviar os males do cú.

Fotografía: el castro-posición republicana de Castiltejón. Panorámica desde una posición secundaria en las minas de talco. Fotografía de Víctor García Rodríguez.

Castil Deixon

2011-09-14T15:40:00.001+02:00

Un rapaz de Lillo chantou hai un par de anos colmeas ao sopé do cueto de Castiltejón. Malia o valado electrificado, o mel rematou nos beizos gorentosos do oso, que todo o mundo sabe que é moi larpeiro. Castiltejón é terra de osos, e osas. A primeira referencia documental que posuímos deste xacemento arqueolóxico atopámola no Libro de la Montería de Alfonso XI (1312-1350), no que aparece referenciado coma un outeadeiro excelente para apreixar aos úrsidos durante a caza. A cita inclúese nun paragrafo que resume a topografía da área, as vías de tránsito natural e os principais fitos na paisaxe, os mesmos que compartiron Gorete e outros para evitar a caza ao home ao que foron sometidos durante máis dunha década. O topónimo Castiel Texon, en uso no século XIV, é unha proba máis que remite a un poboamento antigo no monte, algo corroborado tamén polas lendas de moros y tesoros e pola propia fisionomía do cumio, inzada de socalcos e terrazas.

Yarga, et Rio de Ferreras, et Rio de Osos es todo un monte, et es bueno de oso en invierno, et en verano. Et son las vocerías, la una desde la Peña de Susaron por la collada de Barbadiello, et por la collada de Ferreros, et por la collada de Tolibia, et por cima de la Pedrosa, et por Campo Muelle, et a la Muesca de Lendil, et fasta Castiel Texon.

Fonte: José A. Valverde. 2009. Anotaciones al Libro de la Montería del rey Alfonso XI. Salamanca: Universidad de Salamanca.

Adiós a Gorete

2011-09-10T20:06:00.003+02:00

Reproducimos aquí un fermoso artigo de Julio Llamazares en El País en 1990, no que dá moitas claves para comprendermos a figura do fuxido Gorete, tan vencellado a esta paisaxe arqueolóxica de Castiltejón:

El pasado día 17 de noviembre fallecía en León, a la edad de 87 años y en el más oscuro de los anonimatos, Gregorio García Díaz, Gorete. A la mayoría de los lectores, seguramente, ni el apodo ni el nombre les dirán nada. Pero a quienes, como yo, los aprendimos al arrimo de la lumbre o caminando en la nieve cuando los años cincuenta se despedían de España -y a quienes, sobre todo, tuvimos la fortuna de llegar a conocer al hombre que con su vida alimentó de leyendas las largas noches de invierno de nuestra infancia-, el nombre de Gorete nos trae recuerdos de un tiempo que ya se ha ido y de un mundo en el que los cuentos servían para decir lo que la radio callaba.Gregorio García Díaz, Gorete, había nacido en Lillo, un pequeño pueblecito de León colindante con Asturias, allá por el año de 1903, en el seno de una humilde familia campesina dedicada, como todas en la zona, al cuidado de los prados y las vacas. Campesino fue también él, lo mismo que sus abuelos y que sus padres y, aunque desde muy joven dio muestras de su particular tesón y de un temple y valentía extraordinarios (durante los años de la República, por ejemplo, llevó a cabo en solitario la aventura de viajar en bicicleta hasta Madrid; y vuelta, pedaleando 800 kilómetros durante una semana, para asistir a un mitin de Manuel Azaña), nada hacía presagiar que, con el tiempo, su apodo acabaría convirtiéndose en un nombre de leyenda para los habitantes de aquella zona de España.
Todo empezó con la guerra. Una guerra que a Gorete, entonces de 33 años, le sorprendió en su pueblo dedicado a la política local (fue presidente del pueblo con tan sólo 27) y al cuidado de sus prados y sus vacas y que le arrastró en seguida, después de atravesar en plena noche las montañas, a combatir en el frente del Norte enrolado en las tropas republicanas. Cuando éste cayó en el otoño de 1937, Gorete, como tantos, se escondió en las montañas y así fue como empezó la increíble aventura que le iba a convertir en un nombre de leyenda y en un mito popular para todos cuantos nacimos y vivimos hacia la mitad del siglo en las perdidas aldeas de los montes leoneses y asturianos. Lo que empezara una noche como una huida desesperada se iba a acabar convirtiendo -sin que el propio Gorete entonces, claro está, lo imaginara- en una de las páginas más crueles de la guerra y en uno de los destierros más solitarios de los que guarda memoria la última historia de España: durante 11 años, tres meses y cinco días (años, meses y jornadas que Gorete apuntó en su propio cinto haciendo muescas con la navaja), permaneció escondido en una cueva de su pueblo, completamente solo, como un Robinson Crusoe de las montañas.

La relación de sus aventuras, reales o legendarias, es, como cabe pensar, ciertamente impresionante. Yo mismo, en Luna de lobos, la novela que escribí para recoger los cuentos que de los hombres del monte me contaron en mi infancia, intercalé dos de ellas, precisamente las mismas que algún crítico avisado descalificó en su momento por demasiado fantásticas: aquella en la que el maquis, el mosquetón a la espalda y la guadaña en las manos, siega a la luz de la luna la hierba de una familia que le ha ayudado, y aquella otra en la que asiste desde el monte y a través de los prismáticos al entierro de su padre (de su madre, en realidad, en el caso de Gorete) para bajar después en plena noche al cementerio a ver su tumba, caminando de espaldas sobre la nieve para confundir sus huellas y envuelto, para evitar ser visto, en una manta blanca. Hubo más, muchas más, alguna incluso todavía más fantástica. Como cuando escapó en plena noche a un cerco de varios guardias, o como cuando se cayó desde 10 metros de una peña y permaneció cuatro días sin poder incorporarse, temiendo haberse roto la columna y no tener otro remedio que suicidarse. Pero lo peor no fueron esas anécdotas, por más que fueran las que le hicieran a los ojos de la gente un personaje legendario. Lo peor fue el silencio, el frío de los inviernos, la soledad de la cueva durante más de 11 años. Baste saber, para imaginar el frío, que ésta estaba en lo alto de una peña, a 1.800 metros de altura y en lo que hoy es la estación de esquí de San Isidro, en la que practican los deportes de la nieve los aficionados leoneses y asturianos.

El 26 de enero de 1949, 11 años, tres meses y cinco días después de haberse echado al monte, Gorete, incapaz de aguantar ya más tiempo, se entregó a los guardias. Luego vendría la cárcel, y el trabajo, y la familia, y los pequeños paseos frente a su casa del barrio de Puente Castro, en la que yo le conocí un día, hace ahora nueve años, cuando el hombre legendario de los cuentos de mi infancia era ya un silencioso y apacible jubilado. Hasta el mismo momento de su muerte, sin embargo, Gorete, como la mayoría de los hombres que secundaron sus pasos, conservó la rebeldía y el espíritu tenaz que, al finalizar la guerra, le llevaron a esconderse en las montañas y, de la misma manera que guardaba en un armario, como si fueran reliquias, las cartucheras y el cinto y el puñal y los prismáticos, conservó hasta el último día la esperanza de que los ideales que un día le llevaron a vivir en una cueva, como si en lugar de un hombre fuera un lobo o una alimaña, se pudieran realizar en la renaciente España.

Por eso se murió sin entender demasiado. Por eso, seguramente, vivió los últimos años otro destierro -obligado, relegado como tantos al baúl de los recuerdos precisamente por el Gobierno por el que tanto lucharon y que ni siquiera se acordó de ellos para intentar resarcirles de las penurias pasadas (a Gorete, en concreto, ni el millón de pesetas aprobado a modo de limosna hace unos meses para quienes cumplieron un mínimo de tres años en las cárceles de Franco le llegó a corresponder porque, evidentemente, los 11 de la cueva no los consideraron cárcel). Por eso, precisamente, quiero ahora despedir con el mejor de mis recuerdos, en este tiempo de olvidos y en esta España moderna y desmemoriada, al hombre que con su vida alimentó de leyendas las largas noches de invierno y los días de mi infancia, cuando los años cincuenta se despedían de España y los cuentos de los viejos servían para decir lo que la radio callaba.

El vellocino de oro

2011-09-10T19:52:00.005+02:00

Non somos os primeiros en escavar en Castiltejón. Xa temos recollido unhas cantas versións das fochancas levadas a cabo por dous curmáns na procura do ouro que deixaron os mouros no cueto de Castiltejón. De todas elas, quedámonos co relato fornecido por Segundo García, de 76 anos:

Eran dos primos de Lillo, Pepe Cristo y Manolo, que se emperraron en buscar el vellocino de oro que dejaron los moros aquí antes de marchar. Excavaron ahí abajo una buena temporada. Gorete, desde aquel alto de allí, los veía cada día, Gorete tenía ahí una cueva que quemó la guardia civil. Tenía una entrada cubierta para el frío y una salida para el humo que daba para a atrás del monte, para que no se viera la humareda desde el pueblo. Pues bien, una noche bajó Gorete a Castiltejón y le smetió en el agujero una olla llena de herraduras viejas y la tapó con tierra. Al día siguiente la azada de los primos pegó en la olla, y ya los ves a los primos abrazados ¡Primo, que vamos a ser felices! Y las risas de Gorete retumbaron en toda la vega de Fuentealbilla. No volvieron a excavar más.

Fotografías: Gorete nun dos seus refuxios, probablemente o referido polas fontes orais, por riba de Castiltejón.

Fortificación

2011-09-09T15:37:00.004+02:00

Cantas persoas facían falta para erguer un castro? A resposta a esta pregunta conleva unha manchea de consecuencias para comprendermos o grao de artellamento político, de coerción e cohesión social das comunidades da Idade do Ferro. Un poboado fortificado é unha obra monumental, algo que se apreixa a simple vista. Así e todo, a aplicación dos SIX e da Arqueoloxía da Arquitectura amosan ben ás claras o grao de monumentalización acadado co erguemento de foxos, parapetos e murallas, estruturas construídas, non o esquenzamos, cunha tecnoloxía premoderna. Doutra volta estes sistemas defensivos castrexos eran polisémicos e multifuncionais, xa que funcionarían como arquitectura de prestixio, signo de comunicación non verbal, ferramenta de control da poboación de dentro, defensa cara ao ataque inimigo no marco dunha sociedade guerreira, etc...
Avancemos no tempo. O Estado na Idade Moderna deu lugar a novos sistemas defensivos, axeitados ás novas tecnoloxías e estratexias poliercéticas. Un exemplo soberbio son as fortificacións do Baixo Miño, entre Galicia e Portugal, entre os séculos XVII e XVIII. De entre elas destacan polo seu interese os fortes erguidos con terra, verdadeiros castros pero que adoptan prantas xeométricas con forma de estrela. Cantas persoas facían falta para erguer un forte no século XVII? Neste caso xa non estamos a falar dunha sociedade segmentaria, de pequenas comunidades, senón de súbditos ao servizo dunhas monarquías que non defenden unha fronteira, senón que a crean a través da arquitectura. Como amosou Foucault, a arquitectura domestica. Nun sistema aínda feudal, El Rei ordea levas entre as comunidades locais que obrigan ao campesiñado a traballar na construción destas cidadelas, fortíns e atalaias, ás ordes dos gurús da Modernidade: os enxeñeiros militares.
Chegamos ao século XX. Durante a guerra civil deuse outro proceso de fortificación na Fronte Norte. A estabilización da liña de defensa levou ao Consejo de Asturias e León a inciar unha campaña de fortificación nos portos de montaña. A propaganda incidía unha e outra vez na necesidade de paralizar o avance franquista. Ordes gubernamentais obrigaban ás comunidades locais a colaborar nestes labores de fortificación.
Cantas persoas fixeron falta para construir o complexo defensivo do Cueto de Castiltejón entre 1937 e 1938, entre paisanos e Batallones de Fortificación?
Uhna fotografía moi coñecida destes tempos amosa en primeiro plano un vello cunha pá subindo unha costa, co xaruto nos beizos, seguido a curta distancia por un neno, camiño da fortificación na que estaban traballando, obedecendo as ordes republicanas. Pode haber mil historias detrás dese retrato, do mesmo xeito que existen mil historias detrás das trincheiras e dos refuxios. Pode ser que o vello quedase ao cargo do seu neto, trala marcha do pai á fronte. Intúese un fondo vencello entre avó e neto neses tempos duros. Quizabes ambos os dous andaban a rubir pola aba do Cueto de Castiltejón, a comezos do outono do 36. Tras picar toda a mañá, quizabes sentaron no alto do cumio a descansar, xentando unha mísera codela de pan e uns grolos de augardente, envolvidos pola paisaxe montesía. Eles saben que a rocha caliza é dura, fosilizada para sempre nas súas maos e no seu recordo. Esa tarde, o avó quixo que o neto escoitase e vise algo fermoso entre tanta guerra, tanta sangue e tanta xenreira. O vento agarimaba o oubear dos cervos chantados nas penas como esculturas eternas. Comezaba a berrea. Continuaba a guerra.

Na fotografía tedes unha vosta xeral do refuxio 1 de Castiltejón durante o proceso de escavación.

Her papa go to war
He gonna fight
But he don't know what for

U2, The Refugee, War

Lúa de lobos

2011-09-07T15:08:00.004+02:00

Al atardecer cantó el urogallo en los hayedos cercanos. El cierzo se detuvo repentinamente, se enredó entre las ramas doloridas de los árboles y desgajó de cuajo las últimas hojas del otoño.
Entonces fue cuando, por fin, cesó la lluvia negra que, desde hace varios días, azotaba con violencia las montañas.

Así comeza Luna de lobos, de Julio Llamazares (1985), unha xoia literaria tecida cunha linguaxe fermosa e inzada de lirismo, que dá conta da epopea dos fuxidos nas estribacións dos Picos de Europa, na fronteira entre Asturias e León. O autor inspirouse na figura do mítico escapado Gorete, un dos últimos homes do monte que rematou por entregarse nos anos 50. Nestas terras montesías de Puebla de Lillo a lembranza de el e doutros remanece incólume na memoria colectiva e na propia paisaxe. Existen penedíos e covachas vencellados para sempre á súa loita pola supervivencia. Na nosa reunión cos representantes da Junta Vecinal (un milenario fenómeno asembleario 15-M lexitimado polo Dereito leonés) puidemos comprobar a vixencia do recordo dos tempos da guerra e da represión, no maxín e na paisaxe. Aquí non se dá o que demos en chamar en Galicia a paisaxe ausente. A guerra deixou a súa pegada material. Comezan a agromar as historias das bombas recollidas polos nenos das aldeas na postguerra, do armamento asoellado en covas e posicións militares abandonadas, dos espectáculos de luz e cor que supoñen os lumes destes montes nos veráns ao estouparen granadas e obuses deitados para sempre sobre a caliza desta fermosa terra. Pero tamén xurde a trauma dunha represión que segue marcando a unha comunidade local hoxendía dependente da temporada do turismo de neve.

Fotografías: Gorete na súa época de fuxido.

A recta de Lillo

2011-09-07T15:04:00.003+02:00

O complexo residencial no que nos aloxamos perto do Porto de San Isidro, ao sopé do cumio de El Toneo, é un auténtico non lugar, como diría Marc Augé. Semella un espazo abandonado, porque o é fóra da tempada de inverno, do turismo da neve. Estas escenografías apocalípticas son o produto material da chegada da Modernidade, dunha estación de esquí que se considerou no seu día un bo investimento e unha posibilidade para remarcar a distinción de clase por parte dos adiñeirados de León. O resultado é unha sorte de poboado trala febre do ouro que cae no esquencemento cando as raiolas de sol derreten as derradeiras folerpas de neve. Este non lugar destrúe a paisaxe e fálanos de intereses espúreos, especulación e pelotazo. Nós, pola contra, tenos que pedir unha recua de permisos para intervir neste paque natural. Mesmo temos limitado o número de sondaxes nun sitio no que non hai vexetación protexida. Semella que as restriccións de medio ambiente non surtiron efecto para chantar a 1 km do cumio do porto este sucedáneo de residencia soviética para vacacións en Ucraína. O colmo deste non lugar é que vaias por onde vaias, sempre topas cun sinal de prohibido o paso.
Un kilómetro ao norde, ultrapasada por centímetros a soleira do límite entre León e Asturias, o mundo troca de xeito radical. Do fondo da cantina escoa conversacións en bable e arrecendos que bulen pola cheminea de leña. Uns paisanos que están dando boa conta dunhas chiquitas no terrado, identifícannos e moi discretamente comezan a falar da ocupación en 1937, as foxas, as mortes, os achados de obxectos e outras chorradas da guerra. Aquí todo o mundo ten baixas na familia, entre mortos nos combates e represaliados na guerra e maila postguerra. Aquí todo o mundo fala na paisaxe, sinalando na mole rochosa de El Toneo, regatos, covachas, montes, gabias e trincheiras, guindando microtopónimos na conversa como se recitasen un canto épico á memoria dos devanceiros. De sotaque, a imaxe que temos diante nosa, as pistas de esquí orfas agardando o inverno (un parque de atraccións postmoderno) comezan a esvaerse para xurdir a paisaxe real que se agocha, que non é outra cá paisaxe agraria e gandeira tradicional e a paisaxe traumática da guerra. Os bombardeos da Lexión Cóndor ás posicións republicanas nos cumios que dominan este acceso natural a Asturias. Os camións inzados de cadavres que eran basculados para o lago de Isoba, segundo contan nestas terras. A cresta rochosa dende onde os represores esfragaban xente ao fondo dun barranco, chegando aos poucos días os cans ás aldeas com carne humana entre os dentes. As reviravoltas da guerra, entre Lillo e San Isidro, coa Peña del Águila como referente microhistórico. A Peña del Águila é a posición franquista que se atopa xusto diante do Pico de Castiltejón. A fronte dispúñase pola fermosa veiga que se extende antes da afamada recta de Lillo, onde soldados franquistas tiraron as fotografías que vedes arriba, en setembro-outubro de 1936. O que non sabían eses mozos, moitos deles galegos, é que detrás da recta lles podía estar agardando a morte. Esta recta de Lillo, crebada pola fronte durante un ano, é todo un lugar de memoria, parafraseando a Pierre Nora.

Way to Castiltejón

2011-08-26T18:32:00.004+02:00

O vindeiro 5 de setembro daremos inicio á primeira escavación arqueolóxica na Fronte Norte, dirixida polos compañeiros neixonenses Eduardo González Gómez de Agüero e Víctor Bejega García (Universidade de León). Xa tedes información no blogue www.guerraenlauniversidad.blogspot.com, portal que servirá de voceiro ás intervencións integradas no proxecto de Arqueoloxía da guerra civil dirixido por Alfredo González Ruibal. Mentres nós estamos a máis de 1000 metros, outro equipo seguirá ao mesmo tempo cos traballos en Abánades, en posicións vencelladas á batalla de Guadalajara. O 21 de setembro xuntarémonos todos para irmos aos escenarios da batalla do Ebro.

Fotografía: Posición republicana no cumio de Castiltejón, onde terá lugar a escavación.

A derrota

2011-08-26T12:11:00.005+02:00

O traballo de recuperación da memoria histórica coordenado dende 2008 polos investigadores neixonenses Pedro Fermín Maguire e Manoel Antonio Franco Fernández permitiu achegarnos ao entramado carcerario franquista na guerra civil. Velaquí está unha fotografía do arquivo familiar de Manuel Lustres (Benivás, Cespón). No reverso podemos ler: La Guardia del campo de Rianjo frente al chalé Baltar. Trala derrota veu a represión. Os ex-soldados republicanos da Fronte Norte eran clasificados e identificados como paso previo á súa condea, que podía ser o paredón, os campos de redencións de penas, o cárcere ou a depuración administrativa. Moitos iniciaban un periplo coñecido como turismo concentracionario, como ben está a estudar Pedro Fermín.
Pero antes das represión, estes homes viviran dous tempos moi diferentes: a loita e a derrota. A esa época retrocederemos no marco do proxecto Ruin of Memories da man de Alfredo Gonzñlez Ruibal (Incipit, CSIC) a partir do 5 de setembro vindeiro. En vez de turismo concentracionario imos facer turismo da Arqueoloxía da guerra civil. E para iso iremos ás estribacións dos Picos de Europa, ao Porto de San Isidro.

Campo de concentración

2011-08-25T15:38:00.003+02:00

Era ya de día y el pueblo de Rianjo sabía de nuestra partida. Al pasar por sus calles, las jóvenes que tenían 'ahijados' en la expedición, se despedían de ellos desde las puertas y las ventanas de las casas. Les llamaban por el nombre, les decían 'adiós' y les pedían que les escribiesen cuando pudiesen. Un hecho sin importancia como éste, no le gustó al alférez, el cual ordenó al sargento: 'Tome nota de esas rojas que luego les daremos un escarmiento'. Este consistió, según se supo después por cartas, en una paliza, una dosis abundante de aceite de ricino y corte del pelo al cero.

Testemuño de Llera Iglesias recollido en X. Comoxo, X. Costa e X. Santos (2003): Rianxo na Guerra Civil: campo de concentración de prisioneiros de guerra. 1937-1939. Noia: Concello de Rianxo: páx. 38.
Cando caiu a Fronte do Norte en outubro de 1937, presos republicanos asturianos e leoneses foron confinados nas Rías Baixas en campos coma o de Rianxo.
Os presos, enfermos, cheos de piollos e outros parásitos, eran levados a bañarse no mar ao pé do peirao. Dende alí vían de fronte os Castros de Neixón. No campo de concentración do Castelo, en Rianxo, morreron, de enfermidade e trato inhumano, á marxe da Convención de Xenebra, quince homes (que se saiba):

Anselmo Borbolla Cabezas (8-12-1937)
Antonio Ojeda Otero (20-12-37)
Julio Tresguerres Brabo (2-1-1938)
Narciso Pendás García (2-1-1938)
José Bravo Feito (7-1-1938)
Óscar Menéndez Menéndez (12-2-1938)
Andrés de la Torre Fernández (28-2-1938)
Bartolomé Pérez Muñoz (24-9-1938)
Basilio Poyatos del Pozo (17-12-1938)
José Castello Vals (24-12-1938)
Juan Velasco Pérez (26-12-1938)
Juan Grau Oller (8-1-1939)
Juan Solías Abert (26-1-1939)
Rafael Fernández Boquete (25-3-1939)
Hermenegildo Pubill Juvilla (6-4-1939)

(Listado tomado de X. Comoxo, X. Costa, X. Santos, op. cit.: páxs. 74-76.

Algúns deles loitaron até a fin defendendo os portos da cordilleira cantábrica para evitar a ofensiva final franquista en setembro de 1937.

Fotografía de Xurxo Ayán: ruínas do campo de concentración de Rianxo. As pedras da paredes estradas polo chao, agora un solar onde se ergue unha moderna urbanización. Xuño de 2007.

O negro da máquina

2011-08-23T17:00:00.002+02:00

En Guinea Ecuatorial non existen os xornais. Os kioskos que se poden atopar por Malabo adiante foron traídos directamente de España pola flamante directora da Biblioteca Nacional, Guillermina Mekuy, seguindo o modelo madrileño de Esperanza Aguirre.
Nestes tenderetes o cidadán non atopa nin un mísero remedo de prensa escrita, agás o panfleto da Gaceta de Guinea Ecuatorial. As estanterías están ateigadas de exemplares do bestseller “Mi vida por mi Pueblo”, manifesto político do ditador Obiang, excelso volume ao que acompaña a última novela dunha escritora emerxente ecuatoguineana, que non é outra ca a antedita directora da Biblioteca Nacional. A semana pasada, esta Guillermina Mekuy, protexida de Obiang, era entrevistada na Radio Nacional española (Radio-5). A canle pública española dando pábulo (e noxo) á literatura oficial de Guinea ecuatorial.
Na outra estrema, o pasado 22 de xullo daba unha conferencia na Universidade de Santiago de Compostela, convidado pola Hofsfra University de Nova Iorque, o escritor ecuatoguineano Juan Tomás Ávila Laurel, exilado en Barcelona dende hai uns meses. Activista a prol dos dereitos humanos, este home oriundo da illa de Annobón leva anos denunciando con valentía as tropelías da demencial ditadura de Obiang, guindando á rede pequenas xoias ensaísticas no blog da revista dixital FronteraD. Na súa charla na Facultade de Ciencias Políticas decidiu comezar comentando un pequeno vídeo clandestino que amosa o brutal contraste entre a mísera vida cotiá do pobo ecuatoguineano (como ben resumiu Juan Tomás, “en Guinea hay poquedad de todo”) e a megalomanía dun rexime que liquida os cartos do petróleo na construción de grandes recintos e escenografías inútiles para acoller o cumio da Unión Africana ou a vindeira Copa de África.
Seica un dos mellores falsificadores de documentos oficiais da Europa occidental reside dende hai tempo na cidade da Coruña. Africano subsahariano, é ben coñecido por xuíces e avogados que se adican a defender os intereses de bancos e administracións timadas pola mestría deste home. Coa que está caíndo, non deixa de caír ben este inmigrante artesán que inventa dende certificados de matriculación de coches que non existen no mercado até documentos nacionais de identidade. Este insigne falsificador corre pola cidade herculina co apodo de “o negro da máquina”. O escritor ecuatoguineano Juan Tomás vén sendo o negro da máquina da loita pola liberdade, xa que da súa vella máquina de escribir, a proba de cortes de luz, teñen saído poemarios e novelas que amosan os anceios do pobo común do seu asoballado país. De feito, fai realidade o dito co que o sátrapa Obiang pecha o seu panfleto “Mi vida por mi pueblo”: “las palabras existen para defender la verdad, no para ocultarla”.
Publicado orixinariamente en Galicia Confidencial

Fotografía: obradoiro arqueolóxico para escolares na illa de Mandji, durante o noso proxecto de escavación en febreiro deste ano. Guinea Ecuatorial ocupa o último posto en educación da ONU e o mesmo Goberno marxinaliza o ensino nas comunidades periféricas coma unha ferramenta máis de control da poboación. Estes nenos e nenas apenas saben ler, escribir nin mesmo debuxar.

A vida dos arqueólogos

2011-08-23T13:11:00.006+02:00

En La Vanguardia vén de publicarse unha reportaxe sobre a vida dos arqueólogos. Nela lemos unha interesante reflexión dun colega de profesión:

Cada vez es más difícil justificar unas excavaciones. Sólo se mira lo práctico: la posibilidad de hacer un parque arqueológico, en lugar de valorar el conocimiento en sí. La ciencia española está volcada en lo de siempre: hacer edificios y que el político salga en la foto. Las autoridades no se dan cuenta del poder económico que tiene un descubrimiento. Es muy importante proteger y cuidar nuestro legado cultural. Se puede sacar partido.

http://www.lavanguardia.com/20110819/54201191791/la-vida-de-los-arqueologos.html#.TlJyul6jG_8.facebook

Un buzo imperial

2011-08-19T10:22:00.002+02:00

O Poder crea auténticos seres que devalan entre o gore, o kistch e o patético. Velaquí tedes a Putin, o ex da KGB, reconvertido en arqueólogo acuático polo destino. A sorte puxo nas súas mans dúas ánforas, agochadas no Mar Negro durante séculos, até que o novo zar, intuitivo e xenial, deu casualmente con elas. Este buzo imperial é o protagonista dunha manobra de exaltación do Poder chabacana a máis non poder, pero evidencia un fenómeno que cada vez se dá máis: o apego dos poderosos polas pezas antigas, polo mundo clásico. No Museo Nacional de Bulgaria abriuse unha exposición sobre tesouros tracios grazas a un dos meirandes mafiosos do país, que leva unha longa traxectoria de furtivo destruíndo o Patrimonio arqueolóxico nacional. Pola contra, a exposición está presidida por un grande cartel no que se lle dá as gracias a este prócer da Patria por permitir que o público búlgaro poida desfrutar da súa colección privada.

Columpiándose co Patrimonio

2011-08-11T16:58:00.003+02:00

Así e todo, ningún sitio chega ao nivel dos castros de Neixón, a tres días da Romaría popular de Neixón, a celebrar este domingo.

Plan E

2011-08-11T16:53:00.006+02:00

A Cova da Moura en Argalo (Noia) ofrece outro espectáculo nestes tempos de crise. Para combater o modelo produtivo do ladrillazo o Plan E bota man da construción en áreas arqueolóxicas. Máis de 130.000 euros para acondicionar a contorna do dolmen. Claro, o que teñen que saber vostedes é aquela lei de Murphy que di que onde hai unha necrópole megalítica hai un campo de fútbol e un camposanto novo. E este é o caso. Empregando como excusa o vello dolmen, aproveitamos para asfaltar, cementar, facer un parque innecesario con lonxanas referencias arqueolóxicas (esas vivendas circulares castrexas) e así todos contentos, as construtoras, os veciños e o concello. Así se xestiona o Patrimonio arqueolóxico en tempos de crise.

Chevaux de frise

2011-08-11T16:44:00.003+02:00

Ao castro de Baroña non lle faltaban defensas, precisamente. A súa escenografía, a súa poliercética, as súas murallas e foxos vénse complementadas pola súbita aparición nestes meses estivais dun recurso defensivo caracterítico do SE galaico: as pedras fincadas ou chevaux-de frise. Aos visitantes de Baroña, deulles a nacida (xa o ano pasado acontecía) de facer estes milladoiros espontáneos con coios da praia, mais tamén no interior do propio castro con cachote desprendido dos muros. Isto é o que os arqueólogos pedantes coma nós chamamos procesos de patrimonialización. Para outros é arte efémera. Para outros un patético caso de contaxio dos rituais estúpidos levados a cabo por peregrinos que leron demasiado a Paulo Coelho. Sexa como for mañá ímonos divertir no castro de Baroña vendo as reaccións do público asistente ás X Xornadas de Historia e Cultura, entre os cales haberá arqueólogos e arqueólogas de todas as castes e liñaxes.

A Cidá

2011-08-11T16:40:00.005+02:00

A escasos kilómetros do arqueódromo atópase o castro de A Cidá, un lugar central do Barbanza nos séculos II-I a. C. Un pedazo xacemento que se atopa a monte como alguén lembra neste cartel atrapaturistas. A pregunta é obvia: o investimento do arqueódromo non se podería ter levado a cabo na Cidá, que é verdadeiro Patrimonio Arqueolóxico? A resposta dos políticos sería máis obvia todavía: si, pero todos os requisitos que pón Patrimonio impiden calquer iniciativa que nos permita facer na Cidá o que fixemos en San Roque. Este círculo vicioso leva ao que leva. O que está claro é que moitos visitantes teñen unha experiencia satisfactoria no arqueódromo (feito á marxe da Arqueoloxía científica) coas casiñas mentireiras dos pitufos, en comparación coa imaxe que reciben visitando a Cidá ou os castros de Neixón.

Parque Xurásico

2011-08-11T16:32:00.006+02:00

Antonte adicamos todo o día a facer unha xeira arqueolóxica polo Barbanza, nunha semana na que hai overbooking nos xacementos desta zona de Galicia, entre rutas, promocións turísticas e congresos. Todo este amplo abano de actividades semella reflectir un excelente modelo de xestión do Patrimonio arqueolóxico barbanzónico, ou non? Velaquí vai a primeira pílula de realidade. O arqueódromo periurbano de San Roque en Ribeira, unha escenografía para o lecer de indubidable éxito (véxase o señor botando unha siesta postalbariño brutal), promocionada polos políticos locais no seu día coma unha reacción á creación por parte da Xunta do Centro Arqueolóxico de Barbanza en Boiro. Para contrarrestar esta afrenta, botouse man dos obradoiros de canteiría e xa sabemos que a imaxinación dos canteiros galegos é infinda e proverbial. A este respecto, o falso parque arqueolóxico de San Roque ten un problema: confunde e fai confundir aos visitantes, até o punto de que existe un centro de interpretación de algo que non ten 10 anos, até o punto de que os carteis ao pé do castro recreado con rebarbadora aconsellan ao turista non pisar os muros do reconstruído para preservar os restos, como se fosen auténticos e milenarios. Así pasa que unha rapaza manchega se pasase cinco minutos procurando las piedras originales, las de verdad.

En busca de los concheros perdidos

2011-08-11T16:26:00.005+02:00

Os nosos compañeiros neixonenses Víctor Bejega e Eduardo González impartirán mañá unha ponencia sobre o marisqueo e a pesca nos castros galegos, no marco das X Xornadas de Historia e Cultura que se están celebrando na Casa da Cultura de Porto do Son, ás 17:00 horas.

http://arqueomalacologia.blogspot.com/

Tedes un seguimento diario destas xornadas no xornal certo.

Arqueoloxía de verdade

2011-08-10T13:41:00.007+02:00

Sábado á tardiña no castro da Mesa de Miranda en Chamartín de la Sierra (Ávila). Os organizadores do Congreso de Arqueología acadan plenamente a implicación da comunidade local. Duascentas persoas achegáronse ao xacemento para escoitar aos arqueólogos e participar nas actividades noitaregas no castro (escenificacións, cea vettona, etc...). Houbo intres máxicos. Perto do solpor, baixo unha enciñeira, escoitabamos o bruar do aire, os balidos das vacas alá no fondo, na vella estancia gandeira de Mesa de Miranda, hoxe abandoada. A paisaxe. A xente. Juan Pablo López nun discurso maxistral, emotivo e suxerente, explicábanos o achádego do castro, nos anos 30, polo veterinario Antonio Molinero, e as primeiras achegas doutro personaxe mítico da Arqueoloxía española: Juan Cabré. Estes arqueólogos do proxecto da Mesa de Miranda fan Arqueoloxía da boa, da verdade, científica, social, aberta a todos. Con xente así aínda queda esperanza.

Arqueoloxía da Arquitectura

2011-08-08T19:59:00.002+02:00

Os organizadores do II Congreso de Arqueología de Chamartín. Nuevos paradigmas en la investigación arqueológica, os entusiastas mozos arqueólogos David Hernández e Juan Pablo López, convidáronnos a participar na sesión Arqueoloxía da Arquitectura, onde levamos a cabo unha síntese crítica desta liña de traballo desenvolta en Galicia polo noso Laboratorio a finais da década de 1990. Con Rebeca Blanco, Sonia García e Patricia Mañana encetamos daquela o proxecto Arqueotectura, aplicándoo nos últimos anos aos eidos da Arquitectura histórica e a arquitectura megalítica e da Idade do Ferro. En Chamartín falamos de Borneiro, de Punta dos Prados, de Castrolandín, de Montealegre, do castro de Vigo, da Lanzada, do castro de Besomaño, do castro Ventosa... e por suposto, de Neixón. Lugares aos que nos sentimos vencellados máis alá da Arqueoloxía convencional.

Lugnasad

2011-08-08T19:05:00.005+02:00

Como no caso do Oenach Atlántico de Narón, ou na Festa do Beltaine de Santa Comba a comunidade local de Chamartín leva a cabo o seu particular Lugnasad vetón. O proceso de patrimonialización do pasado protohistórico é aquí especialmente interesante xa que o pobo conta cunha Aula Arqueológica que si fai partícipe aos veciños da xestión e divulgación do Patrimonio local, unha diferenza notable co que acontece noutros lares, coma o Centro Arqueolóxico de Barbanza en Neixón, por poñer un exemplo próximo. Neste senso, o discurso arqueolóxico e o discurso popular respéctanse mutuamente até o punto de integrarse o IIº Congreso de Arqueología no propio programa festivo vetón.

Chamartín de la Sierra

2011-08-08T18:56:00.004+02:00

Chamartín de la Sierra é unha pequena aldea nas estribacións da serra abulense, dende a que se dominan as amplas terras meseteñas desta zona de Castela. Pobo de pastores, a modesta arquitectura doméstica de granito esmorece paseniñamente. Os seus habitantes son orgullosos do seu e ollan cara ao futuro con respecto ás súas raigames. A comunidade local é a mellor garante do oppidum de Mesa de Miranda, un castro de 30 Ha cunha abraiante necrópole asociada, escavada nos anos 30 e 40 por Juan Cabré e Antonio Molinero. O expecial vencello entre a xente e o seu castro fixo que se organice dende hai anos un Mercado Vetón polo mes de agosto, actividade relanzada polas escavacións levadas a cabo na pasada década por un equipo arqueolóxico dirixido por Javier González-Tablas da Universidade de Salamanca.

Abula papal

2011-08-08T18:50:00.005+02:00

O fermoso casco histórico da cidade de Ávila é un escenario que permite percorrer a historia desta zona da Meseta dende o século XII até hoxe. Quen non queira pasear sempre lle queda visitar un Museo del misticismo, onde igual hai uha sala para levitar a prezos populares, nunca se sabe. Ou tomar nota do estilo castelán para solventar débedas, ou admirarse da capacidade de adaptación dos comerciantes chineses, ou ver igrexas e conventos que pasaron a mellor vida...

Nacionalcatolicismo

2011-08-08T18:41:00.002+02:00

Hoxe aparece nos medios de comunicación a trifulca mantida onte nun pobo abulense entre a xente de orde e os membros dunha asociación local de recuperación da memoria histórica co gallo do traslado dos restos dunhas vitimas da vesania falanxista en 1936. Estes días estivemos en Ávila e arredores e puidemos comprobar a materialización da idea da cidade como berce da ideoloxía nacionalcatólica, como santuario que conecta o fascismo co misticismo e o Imperio español do século XVI. Na fotografía tedes unha placa que se mantén fachendosa na ábsida dunha igrexa conventural abulense:

EN ESTA CIUDAD CUNA DE SANTA TERESA DE JESÚS Y CAPITAL DE LA PROVINCIA QUE VIO NACER A LA GRAN REINA ISABEL LA CATÓLICA NO SE TOLERARÁN OFENSAS A LA MORAL DE CRISTO BAJO NINGÚN PRETEXTO.
ÁVILA ES LEAL, NO TRAICIONARÁ A LOS CAÍDOS DURANTE LA CRUZADA GLORIOSA POR DIOS Y POR ESPAÑA.
ÁVILA, MAYO DE 1941.
¡ARRIBA ESPAÑA! ¡VIVA CRISTO REY!

Dito e feito: en 2011 aínda se escoitan cousas de estas, senón que llo digan aos putos rojos que estiveron onte en Poyales de Hoyos.

Chamartín

2011-08-04T16:45:00.004+02:00

Mañá marchamos a Chamartín (Avila) onde fomos convidados a participar no IIº Congreso de Arqueología coa ponencia Una aproximación a la Arqueología de la Arquitectura castreña: experiencias desde Galicia. Nesta vila abulense celébrase o afamado mercado vetón e o primeiro concerto de Rock vetón. Alí estaremos para disfrutar da experiencia, dentro e fóra do congreso, porque todo é arqueolooxía nestes tempos de patrimonialización a esgalla. Informarémosvos en tempo real, coma sempre.

Fotografía: reconstrución dunha casa do castro de Mesa de Miranda, feita pola empresa 3d Virtualidad, que participará no IIº Congreso de Arqueología de Chamartín coa comunicación titulada Nuevas tecnologías aplicadas a la Prehistoria. Hipótesis de Reconstrucción Virtual de la Casa C del Castro de Mesa de Miranda.

O programa completo do congreso en
http://www.arqueologiachamartin.com/

Arte castrexa cntemporánea

2011-08-03T17:52:00.003+02:00

Para moitos, a Arqueoloxía científica remata no estadio anterior. Para nós, non. O labor de socialización do Patrimonio arqueolóxico leva a divulgar e difundir esta cultura material máis alá dos museos e das aulas didácticas. Neste caso, as alfareiras da Fundación Terra Termarum de Cuntis fixeron unha réplica exacta que comeza a estenderse polo país, acadando novas funcionalidades e significados no presente. A arte castrexa convértese en arte contemporánea. Velaquí tedes unha fotografía de Soledad Felloza duns mirabeis do Rosal, que agroman da xerra Toralla neixonense.

http://www.manuelgago.org/blog/index.php/page/3/

Xerrando representacións 3D

2011-08-03T17:01:00.007+02:00

Aqui tedes a famosa xerra Toralla inzada de ornitomorfos tras pasar polo modelado 3D da nosa compañeira Patricia Mañana (Incipit, CSIC). Unha excelente ferramenta para a investigación sobre a cultura material da Idade do Ferro.

http://csic.academia.edu/PatriciaMananaBorrazas

Debuxo arqueolóxico

2011-08-03T16:54:00.002+02:00

A xerra Toralla profusamente decorada exhumada por nós nas escavacións arqueolóxicas no Castro Grande de Neixón en 2007 serviranos para amosar a variabilidade actual na representación arqueolóxica e artística da cultura material protohistórica. Na figura vedes o debuxo arqueolóxico 2D, feito con mestría polo noso debuxante Anxo Rodríguez Paz. Esta é a forma clásica que tan ben queda nas publicacións en papel de artigos e memorias científicas.

Redescubrindo o Castro Pequeno de Neixón

2011-07-28T14:04:00.000+02:00

Redescubrindo o castro pequeno de Neixón

Potes 3D

2011-07-28T13:36:00.008+02:00

Dunha tempada a esta parte estamos inmersos no proceso de inventario de todos os materiais localizados nas campañas 2003-2008 nos castros de Neixón. Este traballo permite abordar estudos integrais sobre a cultura material exhumada, incluíndo a aplicación de novas tecnoloxías. Neste senso contamos coa colaboración da nosa compañeira Patricia Mañana Borrazás (INCIPI, CSIC) especialista na aplicación arqueolóxica de 3D. Enriba podedes ver o procesado do afamado cunco de TSH do Castro Grande.

Por que se mata o que se admira?

2011-07-28T12:12:00.004+02:00

A destrución é unha posesión absurda. Posesión non é admiración. Eliminar non é superar.
Ora ben, todos os anteriores mecanismos están presentes na lóxica do cazador, na do guerreiro, ambas as dúas en masculino e singular.
O recoñecemento social da individualidade persoal, tan querida para a nosa cultura occidental -condición de posibilidade da liberdade- xorde nos inicios da Idade do Bronce como vindicación doutros valores quizais non tan asumibles hoxe en día como primordiais, nin sequera como positivos: o guerreiro, o macho, o cazador. Os tres arquetipos atópanse representados no cervo da Laxe dos Carballos: os dous primeiros no propio animal e o terceiro nas xavelinas que aparecen cravadas no seu lombo. Os tres iranse fundindo co tempo no guerreiro, némese do cazador que alcanzará a súa apoteose no Bronce Final.
Que traxedia a das sociedades humanas! case sempre foxen do pote para caer no lume.
Co inicio do neolítico comezouse a produción de alimentos que, alén do seu inicio circunstancial cunha posible crise alimentaria ou un aumento demográfico propiciado por causas climáticas, buscou -sen dúbida- un maior grao de autonomía para o grupo social que naquel momento o era todo; como o "terceiro estado" para o abate Sieyès, pero de verdade. É certo que conseguiron maior grao de autonomía sobre outros grupos sociais, mais ao comezar a sedentarizarse -o cultivo así o esixe- converteron os recursos que antes eran ilimitados en algo finito, porque por natureza o territorio debe ser controlado. Vívese da natureza -nela- pero o territorio ten que ser posuído para selo. Así -ao final desta etapa- uns grupos comezaron a competir con outros, coa inevitable imposición duns e submisión ou absorción doutros.
A volta de rosca conseguinte para lograr outra vez maior autonomía para cada grupo local fíxose posible de novo grazas a unha revolución tecnolóxica nos albores da Idade do Bronce que estivo baseada en boa medida no desenvolvemento de novos oficios artesanais que posibilitaron a explotación de produtos distintos da carne na gandeiría, e do gran na agricultura. Neste momento empézase a usar un arado lixeiro que non permite facer rego, pero si romper o terrón. Presumiblemente comézanse a empregar primitivas técnicas de estercado e unha sorte de rotación de cultivos consistente na xestión consciente das zonas de barbeito longo dentro do territorio dominado polo grupo. A maior investimento de traballo, maior dependencia do seu rendemento e -por conseguinte- dos medios de produción e da infraestrutura; enténdase territorio e gando, que xa non só rende carne, senón tamén tiro, leite, coiro, e outras materias primas para a elaboración de produtos derivados.
Esta tecnoloxía veu acompañada -ou viuse favorecida- pola ideoloxía do guerreiro-cazador, que cadraba admirablemente coa delimitación e defensa do territorio. A rápida expansión da ideoloxía atopou un aliado na presenza nas súas canles de difusión de bebidas alcohólicas e quizais outras substancias psicoactivas que poden estar na orixe da realización de gravados como a Laxe dos Carballos.
Outra vez gañouse en autonomía e liberdade do grupo, mais as diferenzas internas que se crearon derivarían ao paso do tempo no establecemento das clases sociais. Antes os outros estaban fóra do grupo, agora están na casa. Co xurdimento da individualidade esnaquizouse a verdadeira solidariedade. Antano non existían estratexias de poder dentro do grupo, agora é o seu hábitat natural.

Que marabilla as sociedades humanas! A pesar de atoparse atenazadas por ideoloxías non precisamente sublimes, son quen de intentar sempre (outra vez) ser máis libres e -ao tempo- legarnos obras tan admirables e fascinantes como este cervo; metáfora delas mesmas: sorrinte e mortalmente ferido.

Fidel Méndez Fernández

Fotografía de Xoán Piñón, da Laxe dos Carballos en Campolameiro.
http://xoanpinon.blogspot.com/

Xornalismo e Arqueoloxía

2011-07-27T16:56:00.006+02:00

Na edición dixital de El Mundo, edición Galicia, sae hoxe unha reportaxe a raíz das nosas investigacións sobre o Castro Pequeno de Neixón, feitas públicas á comunidade científica no Congreso de Vilalba e a toda a cidadanía xa hai tempo neste mesmo blogue de Arqueoneixon. Na crónica de La Voz de Galicia fálase dun proxecto e no de El Mundo doutro. O que é significativo é comparar ambas as dúas crónicas dende un punto de vista xornalístico, de estilo, de presentación da información.

Fotografía: detalle a presentación de Manuela Costa sobre os achados no Castro Pequeno de Neixón no Congreso de Vilalba, a semana pasada.

A reportaxe de El Mundo está firmada por Xurxo Salgado.
http://www.elmundo.es/elmundo/2011/07/26/galicia/1311702758.html

Markéting arqueolóxico

2011-07-27T16:44:00.003+02:00

A reportaxe de La Voz de Galicia reproduce punto por punto o discurso elaborado dende o CAB por Víctor Barbeito, quen non é, precisamente, o director das intervencións pero fala como se o fose. Esta estratexia baséase en tres puntos fundamentais:
1. Destacar a vertente tecnolóxica do proxecto, até o punto de que o propio georradar halla restos de una cabaña de la Edad del Hierro en Neixón, como reza o titular. Como se fose un robocop ou un humanoide o xeorrádar sustitúe ás persoas, algo moi na tónica do tipo de Arqueoloxía que se fai nestes intres en Neixón.
2. Confundir á cidadanía. Nunha semana de traballo apenas se atopa nada e para cubrir o baldeiro bótase mao dos achados de campañas anteriores. Estas cousas pasan entre outras cousas, como veremos máis adiante, por poñerse a escavar unha zona que xa foi escavada (sector 4 das nosas intervencións). Mira que non hai Ha e Ha e dálle por facer perder o tempo a unha recua de ianquies de Arizona quitando recheo dun sector xa escavado.
3. Remarcar a diferenza co proxecto precedente: agora a xente está máis preparada, ten máis formación, o proxecto é maís científico e tecnolóxico. A este respecto, non podemos deixar de reseñar este paragrafo brillante da crónica:
A pesar de que la formación de los alumnos que participan en el campo de trabajo es este año superior, la rapidez con la que se han encontrado restos tan relevantes para el estudio arqueológico tiene mucho que ver con la suerte. Así lo señaló el responsable del centro de interpretación de Neixón, Víctor Barbeito, que destacó también los avances llevados a cabo en los últimos años y el buen atino de los estudiantes a la hora de comenzar las excavaciones en el punto exacto en el que los análisis preveían mejores resultados. Marabilloso.
4. Confusionismo: misturando os resultados das nosas investigacións cos do proxecto actual, do que non saiu unha soa referencia bibliográfica, un só post na Rede ou unha soa comunicación a un congreso:
La actividad arqueológica se prolongará hasta el 12 de agosto y ofrecerá a los alumnos la posibilidad de ampliar su currículo. Mientras tanto, los reconocimientos a esta escuela práctica de arqueología siguen produciéndose no solo a nivel gallego, sino también en congresos nacionales en los que que se resalta la importancia del espacio boirense. Aquí refírense ás nosas comunicacións no Congreso de Vilalba.

http://www.lavozdegalicia.es/barbanza/2011/07/27/0003_201107B27C3991.htm

Can-ibalismo

2011-07-27T13:57:00.003+02:00

Tampouco ten desperdicio a interpretación dos restos atopados do can de Neixón nas nosas escavacións de 2004:
Los primeros años en los que se comenzaron los trabajos arqueológicos se hallaron en Neixón restos de los huesos de un perro, que datan de hace más de dos mil años y que se encuentran en buen estado de conservación. Al parecer, el animal pudo ser enterrado por sus dueños en la zona poco después de fallecer.

Citamos de novo a Carlos Fernández:
Os nove restos de can identificados reflicten a presenza dun exemplar que non parece ter sido consumido, como viñemos constatando de forma habitual con respecto a esta especie nos xacementos deste período do noroeste. As partes anatómicas representadas correspóndense coa parte final do lombo (últimas cinco vértebras lumbares e mailo sacro) e a cintura pelviana dun único exemplar. As fracturas presentes nestes restos non son resultado de ningunha actividade de procesado antrópico nin de actividade de preeiros, senón que reflicten procesos de presión postdeposicional e roturas durante a fase de recuperación. En referencia á idade deste cánido, e ademais da fusión dos centros vertebrais, a presenza dunha pequena exóstose en dúas vértebras lumbares, afectando á parte distal da terceira e da proximal da cuarta, suxire que tería acadado claramente a fase adulta no momento da súa morte.

A escavación integral e detallada do tramo de foxo en 2005 evidenciou un feito interesante: a fragmentación do cadavre, xa que non apareceron máis restos do can, e os atopados están en conexión anatómica. Isto sitúanos nun contexto ritual propio da tradición atlántica da Idade do Ferro como é a fragmentación dos cadavres e da cultura material. Por non falar da presenza de cánidos en enterramentos fenopúnicos do S peninsular.

Taza de cerámica de alta calidad

2011-07-27T13:43:00.004+02:00

Continuamos coa mesma reportaxe, por veces inintelixible:
Uno de los objetos más curiosos encontrados en el yacimiento boirense es una taza de tierra sigillata, conocida como cerámica de alta calidad que data de entre los siglos III y IV después de Cristo. Su producción es romana y fue localizada en la zona acotada dentro del castro grande del campo de trabajo Neixón.

O cinco de setembro de 2007 publicabamos esta fotografía da taza de cerámica de alta calidad: Un fondo dun prato de Terra Sigillata procedente de alfares rioxanos, como ben estudou e publicou o especialista Rafael Rodríguez Martínez. Catro anacos recollidos no sector 01 en 2004, 2006 e 2007 voltaron xuntarse para reconstruír parte dun cacharro esquencido.
O sete de setembro de 2007 un docto anónimo deixaba este comentario en arqueoneixon: Por cantas mans pasaría no seu longo percorrido dende o val do Najerilla á ribeira da Ría de Arousa? Por qué a razón da súa viaxe? Mercadoría ou agasallo? Resulta incríble pensar que catro anacos de barro traballado conleven un sinfín de preguntas que dan pé a unha viaxe imaxinativa a través do tempo. Isto si que é divulgación científica.

Fotografía de Yolanda Porto Tenreiro.

Mangoneando

2011-07-27T13:30:00.004+02:00

Hoxe na edición Barbanza de La Voz de Galicia sae a toda páxina unha reportaxe sobre as escavacións en Neixón de 2011. Grazas ao enorme labor de comunicación de Víctor Barbeito, mistúranse churras con merinas, campañas de escavación, inzando o texto de informacións erróneas. Xa se sabe a río revolto ganancia de pescadores. Para exemplo, un mango:

Entre los restos que se han encontrado en el campo de trabajo boirense también figuran partes de herramientas como un mango de marfil de origen fenicio y que los expertos han datado en el siglo V de antes de Cristo. Los estudios indican que algún poblador del castro lo desechó al romperse su empuñadura.

Esta peza procede do nivel medio do concheiro (UE 036) que rechea o foso S da entrada SE ao Castro Grande. O especialista en arqueofauna Carlos Fernández (Universidade de León) levou a cabo un exhaustivo estudo da peza no seu día e publicouno no primeiro volume dos Castros de Neixón (2005).
Este mango está realizado nun fragmento de luitadeira de hasta de cervo, de forma troncocónica, cunhas dimensións de 57.5 mm de lonxitude máxima, de 17.3 a 19.5 mm de diámetro no extremo inferior e entre 13.1 e 14.2 mm de diámetro no superior. A forma lixeiramente ovalada das súas secións resposta á propia morfoloxía do fragmento de hasta en que se realizou. Citamos a continuación este estudo:
A peza presenta a superficie exterior totalmente alisada e pulida, eliminándose a estrutura irregular, rugosa, que caracteriza a corna dos cérvidos. Por outra banda, e para facilita-la inserción dun vástago, do interior extraeuse parcialmente (en dúas terceiras partes da peza) o tecido esponxoso, mediante un raspado cun obxecto punzante dende a abertura inferior, tal e como se pode constatar a partir das pegadas lonxitudinais que se conservan na superficie interior da pieza. Na súa parte inferior presenta catro perforacións, afrontadas dúas a dúas, a diferentes alturas pero moi próximas á base, que terían servido para introducir remaches que suxeitaran de forma estable a peza enmangada. Unha das perforacións inferiores presenta unha rotura antiga que acada o extremo da peza, quizais quedando deste xeito inservible o mango. Finalmente, o tercio superior aparece decorado mediante unha serie de catro molduras redondeadas lisas superpostas de diferentes tamaños.
A realización de mangos en materias duras de orixe animal é bastante habitual na até o de agora escasa industria ósea de época castrexa, utilizándose de forma maioritaria a hasta de cervo como materia prima preferente para a elaboración deste tipo de pezas, aspecto que tamén podemos constatar noutras áreas geográficas próximas, como Asturias ou a Meseta.
De todas elas, a peza máis semellante en canto á súa concepción morfolóxica (dimensións semellantes, forma tubular e perforación para remache) é a recuperada no castro de A Peneda do Viso (Pontevedra), posiblemente fracturada durante o proceso de fabricación. O que sen dúbida resulta novedoso nesta peza de O Neixón é a decoración mediante molduras, para a que non contabamos con exemplos previos, se ben xa temos sinalado o limitado número de evidencias de industria ósea que foron documentadas. Este deseño decorativo faise habitual en época romana, aínda que o emprego de tornos facilita a elaboración de pezas de acabado máis regularizado e simétrico, en tanto que ésta que estamos analisando, tallada e pulida de forma manual, presenta irregularidades e, loxicamente, a simetría non é en absoluto perfecta, a pesares do cal a calidade final do traballo resulta destacable.

Polo tanto de marfil e de fenicios nastideplasti. O que temos aquí é un depósito intencional de obxectos apropiados simbolicamente nesta entrada SE, e non unha lixeira onde os primitivos guindaban as ferramentas inútiles. Doutra volta, cómpre remarcar que este mango, datable por C-14 no século III A. C., amosa evidencias de ter sido feito con torno, unha innovación que chegaría ás Rías Baixas co comercio púnico.

http://www.lavozdegalicia.es/barbanza/2011/07/27/0003_201107B27C3995.htm

Guinea en Compostela

2011-07-26T11:23:00.004+02:00

Este venres pasado, na Facultade de Ciencias Políticas da USC o escritor de Guinea Ecuatorial Juan Tomás Ávila Laurel deu unha conferencia titulada Escritores de Guinea Ecuatorial, entre a desidia e o colaboracionismo. Este home, exiliado en Barcelona, leva anos denunciando publicamente a ditadura demencial de Obiang e as condicións ás que ten sometido o seu país natal. Algo disto puidestes ver neste noso blogue tralo noso paso por Guinea Ecuatorial.
Blogue de Juan Tomás Ávila Laurel:
http://www.fronterad.com/?q=blog/18

Fazouro multicultural

2011-07-26T11:12:00.005+02:00

0 castro de Fazouro é toda unha síntese material da realidade do Patrimonio arqueolóxico galego hoxendía. Un chalet ergueito no seu día sobre o solar do poboado fortificado que lonxe de ser destruído se atopa en venda polos seus propietarios. O curioso é que hai pouco ergueuse outra choupana prefabricada, non vaia ser. A sinaléctica á entrada do castro é, simplemente, demencial, incluíndo unha Regla de Edades (sic) e un texto inintelixible para o común das persoas que visiten o castro. Completa o conxunto a liña do FEVE, a vella estación e un edificio ferroviario anexo, a xeito de almacén, reconvertido hoxendía en mesquita. Xa vedes, conflúen en Fazouro dous procesos que afectan á sociedade galega, ou máis ben son produto dela: a destrución do Patrimonio en aras do progreso, e o xurdimento de comunidades multiculturais ás que o mundo castrexo galaico (como reza o cartel) pouco ou nada lles pode dicir, agás que troquemos o modelo de xestión e divulgación do Patrimonio arqueolóxico deste país.

Lección maXistral

2011-07-26T10:50:00.005+02:00

No outono de 1999 pasamos unhas cantas semanas pola serra do Xistral facendo un traballo de avaliación de impacto arqueolóxico do que logo sería a desfeita dos parques eólicos alí chantados contra toda lóxica divina e humana. Voltar a esas terras montesías de turbeiras, bestas e abrigos rochosos, cando un xa ten a ánima lascada cos cristais da vida, non deixa de ser unha oportunidade de voltar mirar unha paisaxe abraiante. A xente do Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba (e o mítico bus de La MontañeSa de La Cuesta) déronnos esta nova oportunidade de admirar materializados microtopónimos xa clásicos no Paleolítico e Epipaleolítico galegos, entre outras cousas.

Neixón na Terra Chá

2011-07-19T17:12:00.005+02:00

A segunda comunicación que presentaremos en Vilalba amosará o traballo de investigación en curso sobre o Castro Pequeno de Neixón, tentando acomodar os datos aportados pola paleometalurxia, as ciencias da terra, a reconstrución 3D do xacemento, etc... Pero quizabes o máis chamativo desta comunicación é que se trata do primeiro artigo científico publicado sobre este xacemento dende 1973. Todo un síntoma desa querencia da Arqueoloxía galega pola tradición oral. En 2003 revertimos esa tendencia, poñendo en coñecemento da comunidade científica, os voluntarios e a comunidade local os resultados das nosas intervencións, en tempo real, e niso seguimos. Pola contra, parece que Neixón segue abocado a aqueles tempos: os encargados de escavar Neixón dende 2009 levan tres campañas con esta e non publicaron unha soa liña, nin deron unha soa charla á comunidade local, nin publicaron nada na Rede ao respecto. Unicamente se pode seguir pola prensa o desenvolvemento desas intervencións. Pero claro, esta é a verdadeira Arqueoloxía científica: canta máiss fomración mellores resultados... A este respecto,cómpre lembrar que entre 2003-2008 o cerne do proxecto de Neixón foi o traballo con voluntarios de todo o mundo. E o que diga que esa xente non tiña formación nin valía para levar a cabo unha investigación arqueolóxica minte coma unha bellaco. Aí están os resultados, ao alcance de todo o mundo.

Reconstrución 3D do Castro Pequeno de Neixón (Patricia Mañana, LAPA, CSIC). Neixón foi un dos sitios pioneiros en Galicia onde se aplicou esta tecnoloxía en 2008.

Imonos á Vilalba

2011-07-18T16:35:00.004+02:00

Esta semana marchamos ao IIº Congreso Internacional de Arqueoloxía de Vilalba, onde o noso equipo de investigación do proxecto dos castros de Neixón presenta interesantes novedades sobre o Castro Pequeno de Neixón. A primeira comunicación amosa a estratexia de traballo abordada no marco do proxecto Xeoarqueoloxía e reconstrución paleoambiental. Metodoloxía aplicada a contextos arqueolóxico-culturais dirixido por Manuela Costa Casais (LAPA, CSIC). Programa sectorial de investigación aplicada, Peme I+D e I+D Suma do Plan Galego de Investigación, Desenvolvemento e Innovación Tecnolóxica (Incite) correspondente ao programa sectorial de Sociedade e Cultura (SEC). Dentro desta iniciativa levouse a cabo un estudo integral das mostras extraídas na escavación arqueolóxica do Castro Pequeno de Neixón, cuns resultados máis ca interesantes.

Estruturas arqueolóxicas: estratexias metodolóxicas das Ciencias da Terra (o Castro Pequeno de Neixón).

Manuela Costa Casais; Joeri Kaal; Xurxo M. Ayán; Rebeca Tallón e A. Martínez Cortizas

Fotografía: depósito de cinza nunha estrutura de combustión dun obradoiro metalúrxico de bronce no Castro Pequeno de Neixón (1ª Idade do Ferro). Campaña de 2008.

Os camiños da vida

2011-07-12T19:25:00.003+02:00

Na ría de Arousa, como en Galicia en xeral, experiméntase un conflicto entre a Tradición e a Modernidade, entre a vella cosmovisión das comunidades rurais e mariñeiras e un novo modelo de implantación no territorio no que prima o tempo sobre o espazo, a explotación económica acelerada sobre o sostenemento sostible. Un bo exemplo son as dúas pontes da vía rápida do Barbanza entre Taragoña e Cespón erguidas nos últimos 15 anos. Trazadas dacordo cun proxecto racional e moderno, estas obras de enxeñería constitúen unha obra pública de interese estratéxico para a Comunidade Autónoma, que permite á cidadanía percorrer o Barbanza a unha velocidade impensable décadas atrás. No que non repara ninguén é que esta infraestrutura se sobreimpuxo sobre os intereses da comunidade local, a xente que reside nese espazo e que queda fóra do valado da autovía, e polo tanto, fóra da realidade, do interese común, do presente urbano e cosmopolita da Galicia atlántica. Esas pontes conlevaron un impacto crítico sobre o espazo natural, trocaron as dinámicas deposicionais naturais, fixeron esmorecer unha das zonas máis férteis en capturas marisqueiras de toda a ría de Arousa. Estes danos colaterais son solucionados pola Administración pagando ás mariscadoras por non iren mariscar e erguendo peiraos e pequenos portos cos refugallos dos materiais sobrantes da obra.
Estas pontes son unha metáfora arquitectónica da carta de defunción dun mundo que marcha definitivamente. A lóxica capitalista que preside o presente non se decatará xamais que sobre este espazo para explotar e interconectar se estende outro espazo simbólico, imaxinario (Ayán e Arizaga 2005) no que os camiños da vida xogan un papel fundamental: os túneis dos mouros por debaixo da ría, as corredoiras efémeras na area polas que andaba a xentiña durante a seca para cruzar a outra beira, as congostras onde moceaban os nosos vellos camiño das festas noitaregas como marabillosamente amosou Toño Chouza na súa curta documental O Camiño da Loureira .
No noso traballo coa Asociación de Veciños Neixón de Cespón no marco do proxecto arqueolóxico dos castros de Neixón recopilamos fotografías dos vellos arquivos familiares (Dabezies 2009). Unha delas era un retrato dos anos 50 dos escolares do colexio da parroquia; ao ver esta fotografía, un veciño sinalounos que dúas das nenas eran da aldea de Nine, porque levaban postas senllas botas enlamadas. Daquela a congostra dende a igrexa a Nine e a Neixón era un camiño enlamado no inverno, un punto negro nas procesións fúnebres. A través da metahistoria dese camiño fomos reconstruíndo a historia da parroquia na segunda metade do século XX. Por ese mesmo camiño os mozos de Cespón levaban a ombreiros as imaxes cara aos castros de Neixón, na primeira edición da fanmosa Romería, en 1978. Hoxendía os santos van empoleirados sobre dous coches engalanados que ceremonialmente discorren polo camiño embreado e cinguido polos postes da luz.
A isto nos referimos cando falamos da necesidade de levar a cabo unha etnoarqueoloxía da paisaxe tradicional galega, unha paisaxe vertebrada polos camiños antigos, que sempre nos levan ao pasado, pero que tamén nos conducen, mal que ben, ao futuro.

Do noso artigo Entre ambas as dúas rías.

Fotografías: procesión da Romaría de Neixón en 1978 e 2009. Relixiosidade popular e vías de tránsito.

Entre ambas as dúas rías.

2011-07-12T12:44:00.000+02:00

Entre Ambas as Duas Rias

El campo de trabajo de Neixón exige este año más formación a los alumnos

2011-07-11T19:17:00.006+02:00

Asegúrovos que isto non é unha broma [as negriñas son nosas]

A mayor formación, más y mejores resultados. Esta es la máxima de la organización del campo de trabajo de Neixón, que estará formado por 35 alumnos y técnicos con amplios conocimientos en arqueología, catorce de ellos pertenecientes a la universidad de Arizona. La única escuela que ofrece en Galicia prácticas en esta ciencia prevé con este cambio de estrategia que el volumen de hallazgos y conocimientos adquiridos de los participantes aumente en relación a años anteriores.
En las jornadas, que comenzarán el 18 de este mes y finalizarán el 12 de agosto, se actuará en los dos castros del yacimiento boirense. Además, se tratarán de consolidar estructuras descubiertas en ediciones anteriores. El campo de trabajo de Neixón permitirá que los alumnos extranjeros -mediante un convenio con la universidad americana- puedan convalidar estas prácticas para que formen parte de su expediente.

Dificultad
Esta posibilidad, en cambio, no la tendrán los alumnos gallegos y españoles, que deberán conformarse con plasmar en su currículo el trabajo llevado a cabo, lo que les ofrecerá un valor añadido teniendo en cuenta la dificultad que supone acceder a unas prácticas especializadas como las que se desarrollan en el municipio boirense.
El Concello de Boiro y la Dirección Xeral de Xuventude han llegado al fin a un acuerdo para que los jóvenes que participen en el campo de trabajo puedan alojarse en el campamento de Espiñeira las semanas que duren las excavaciones. La Diputación financiará buena parte de las acciones que se lleven a cabo.

La Voz de Galicia, edición Barbanza, 8/07/2011
http://www.lavozdegalicia.es/barbanza/2011/07/08/0003_201107B8C6992.htm
Fotografía: verdadeiro campo de traballo con voluntarios en NEIXÓN, 2003.

O depósito 9

2011-07-07T19:36:00.008+02:00

Cada unha destas manchas correspóndese cunha tumba, formada por unha foxa escavada orixinariamente no sustrato areoso, na duna que ocupa toda a zona. Estas foxas foron seccionadas polo labor das retropalas, polo que, en moitos casos, se ten preservado unicamente a metade ou un terzo da estrutura.
O seguimento da escavación da alcumada por nós tumba 9 permitirános explicar graficamente a metodoloxía de traballo empregada. Neste caso, a limpeza do perfil deixou en evidencia a presenza dunha destas foxas, incluídos varios obxectos metálicos (nocelleiras, machados) vencellados a ela. Unha vez definida a estrutura no perfil, encetamos unha sondaxe en pranta para exhumar a totalidade da tumba. Nesta segunda fase escavamos con todo detalle o depósito do interior da foxa, rexistramos coa estación topográfica a localización de cada obxecto, tomamos mostras edafolóxicas e radiocarbónicas e debuxamos todo o enxoval funerario. Unha escavación arqueolóxica non deixa de ser unha destrución controlada, polo que todo este traballo de rexistro e documentación minuciosa é fundamental para xerar coñecemento sobre esa sociedade do pasado e para reconstruir unha imaxe rigorosa do ritual funerario. No debuxo de Mario Trigo podedes ver unha recreación hipotética da disposición do cadavre a partir dos dados extraídos durante a escavación da tumba 9.

Un bo perfil

2011-07-06T13:35:00.003+02:00

A importancia do descubrimento xustificou unha segunda campaña máis ambiciosa que contase cun equipo máis amplio con vistas a abordarmos unha escavación en área na zona sondeada previamente en 2009. O obxectivo da escavación en área era definir a funcionalidade do xacemento como zona funeraria, ritual ou ambas as dúas. Cómpre ter en conta que en África centro-occidental se coñecían até esta data tumbas ailladas pero non camposantos propiamente ditos. Pola súa vez, o avance das obras redimensionaba o proxecto, converténdoo no primeiro proxecto de correción de impacto arqueolóxico dunha obra pública realizado en Guinea Ecuatorial.
A construción do aeroporto afectou a todo o xacemento coa apertura de pistas e a escavación con medios mecánicos para extraer area. Estas obras deixaron á vista unha serie de perfís vivos nos que se documenta a secuencia estratigráfica. A primeira tarefa que encetamos foi a limpieza sistemática destes perfís nos que comezaban a definirse unha serie de manchas de terra marrón escura...

Mad Max

2011-07-06T13:29:00.001+02:00

En liñas xerais, o aeroporto estaba destruíndo na súa totalidade un grande xacemento arqueolóxico, localizado na pradeira de Nandá, con tumbas intactas inzadas de obxectos perfectamente conservados (machados, brazais, colares e culleres de ferro, vasillas e botellas cerámicas) datadas por C-14 entre os anos 410-640 da nosa era, no que nesta zona de África se considera a Idade do Ferro Antigo. Estas estruturas e obxectos vencellados a actividades rituais eran moi semellantes, a priori, a outros xacementos da mesma cronoloxía atopados no sur de Camerún nos últimos anos.

Un xacemento de altos voos

2011-07-04T10:18:00.003+02:00

Mandji posúe unha extensión de 15 km2 con 6 km no eixe N-S e 5 km no eixo E-W. Apenas un 1 % da illa se adica á explotación agraria. Moi alonxada do centro político de Guinea Ecuatorial (só 24 km sepárana de Gabón), a illa tense convertido nun elemento central da política desarrollista do goberno no marco da explotación petrolífera do golfo de Guinea. Na actualidade, as autoridades ecuatoguineanas están executando un proxecto de reconversión da illa en destino turístico internacional. Esta iniciativa deu lugar á construción dun aeroporto na parte E de Mandji que afecta ao 30 % da superficie total da illa. As obras permitieron documentar unha grande cantidade de restos arqueolóxicos, sobre todo vasillas cerámicas decoradas, algunha das cais foi levada como curiosidade ao Centro Cultural Español en Bata. O interés dos restos levou a organizar unha primeira campaña de prospeción arqueolóxica en 2009 (González et al. 2011) que permitiu calibrar o alcance real do descubrimento.

González Ruibal, A.; Picornell, Ll. e Valenciano, A. 2011. Early Iron Age burials from Equatorial Guinea: the sites of Mandji island. Journal of African Archaeology, 9(1).

Arqueoloxía postcolonial

2011-07-04T10:09:00.004+02:00

Este proxecto supuxo a reactivación da investigación arqueolóxica en Guinea Ecuatorial tras décadas de inactividade no estudo da Prehistoria recente desta zona de África. Durante o primeiro franquismo, na década de 1940, levouse a cabo unha expedición etnográfica e arqueolóxica dirixida polo falanxista Martínez-Santaolalla, dende un enfoque colonial propio da época. Posteriormente, até a independencia do país en 1968, serían misioneiros claretianos os responsables das únicas actuacións arqueolóxicas realizadas na colonia, destacando neste aspecto o traballo de Martín del Molino na illa de Bioko (antiga Fernando Poo) ou as sondaxes praticadas por R. H. Perramón en diferentes xacementos arqueolóxicos insulares e continentais. Desde entón a Prehistoria de Guinea Ecuatorial atópase nas marxes da axenda arqueolóxica internacional, o que deu lugar a un baldeiro arqueolóxico que contrasta co avance recente das investigacións nas rexións limítrofes de Camerún e Gabón. Até este momento só contabamos coas aproximacións de Bernard Clist nunha tentativa de enmarcar os escasos xacementos arqueolóxicos guineanos coñecidos dentro das dinámicas rexionais de África central occidental (Clist 1998). Neste contexto, o noso proxecto contribúe a superar este baldeiro arqueolóxico así como a recuperar unha Idade do Ferro praticamente descoñecida e ignorada non só polo discurso historiográfico oficial senón tamén polo conxunto da cidadania ecuatoguineana.

Fotografía: detalle das escavacións na necrópole de Nandá, no aeroporto de Mandji.

Mandji 2011

2011-07-04T10:00:00.003+02:00

Entre os meses de xaneiro e febreiro de 2011 un amplo equipo interdisciplinar de investigadores españois realizou traballos arqueolóxicos na illa de Mandji (Guinea Ecuatorial) no seo dun proxecto financiado polo Ministerio de Cultura do Goberno de España, dentro do programa anual de arqueoloxía no exterior, e maila Axencia Española para a Cooperación Internacional ao Desenvolvemento (AECID). Este proxecto contemplou catro liñas de actuación básicas, desenvoltas todas elas en estreita colaboración coas autoridades guineanas:
• Realización dunha escavación de urxencia nos terrenos afectados pola construción dun aeroporto na illa de Mandji, coñecida habitualmente polo seu nome portugués: Corisco.
• Labores de formación, coa incorporación de persoal guineano nos traballos arqueolóxicos de campo.
• Desenvolvemento dunha liña de investigación en arqueoloxía histórica, centrada no impacto material da presenza europea na zona, con especial atención ao colonialismo español.
• Plantexamento dunha arqueoloxía pública na illa de Mandji, mediante actividades de divulgación e difusión coa comunidade e o alumnado locais.

Figura: A visión idealizada del colonialismo español: mapas elaborados polos misioneIros claretianos.

Ya en su kiosko

2011-07-04T09:51:00.003+02:00

Xa tedes no kiosco un bo resumo da intervención arqueolóxica que fixemos na illa de Mandji (Corisco) este inverno pasado, por terras insulares de Guinea Ecuatorial.

Xurxo Ayán, Alfredo González, Sonia García, Carlos Otero, LLorenç Picornell, Manuel Sánchez-Elipe, Mario Trigo, Francesca Bayre, Alba Valenciano e Yolanda Porto. 2011. Arqueología en el estuario del Muni (Guinea Ecuatorial).
Revista de arqueología, Nº 362, 2011: 24-33

Balil Illana

2011-06-30T12:50:00.003+02:00

Na década de 1960 comeza a formarse na Universidade compostelá unha nova xeración de arqueólogos e arqueólogas, á beira de dúas institucións: a Sección de Arqueoloxía e Prehistoria do IEGPS e o Seminario de Arqueoloxía creado na Facultade de Xeografía e Historia en 1968, trala chegada do Prof. Balil Illana. O mestrazgo deste sabio na súa estadía na Universidade compostelá (até 1972) suporía un acicate na promoción dos estudos sobre a romanización de Galicia dende os presupostos da Arqueoloxía Clásica. Dentro deste contexto, os Castros de Neixón pasaron a ser de novo un obxecto de estudo privilexiado para levar á práctica a estratexia de investigación arqueolóxica deseñada dende as citadas institucións. En 1970 reinícianse as campañas de escavación arqueolóxica no Castro Pequeno baixo a dirección de A. Balil e F. Acuña (campañas de 1970, 1971 e 1972). Despois interveríase no Castro Grande, dentro do proxecto de estudo sistemático da romanización e dos contactos comerciais na ría de Arousa, marco no que tamén se levaron a cabo campañas de escavación dirixidas por Balil no xacemento de As Torres de Oeste en Catoira.
De todo isto probablemente fale Fernando Acuña Castroviejo o vindeiro luns no Consello da Cultura Galega no marco da VIIª Reunión de Escultura Romana en Hispania (Homenaxe ao Prof. Dr. Alberto Balil) cunha ponencia inaugural titulada A. Balil e a renovación da arqueoloxía galaica (12:00, 4 de xullo, CCG). Unha boa oportunidade para coñecer o pasado recente de Neixón como espazo arqueolóxico.

Sobre as intervencións dos anos 70 nos castros de Neixón podedes ver a comunicación de F. Acuña nos I Encontros Arqueolóxicos do Barbanza
http://www.centroarqueoloxicodobarbanza.org/es/galerias_videos_lista.asp?id_gal=8&pag=1&id_video=51